भारतीयं विज्ञानम् Class 9 Sanskrit Chapter 10 – Questions Answers & Notes | bhartiyam Vigyanam Solutions

Class 9 NCERT Sanskrit Chapter 10 ‘भारतीयं विज्ञानम्’ (Indian Science) के सभी अभ्यास प्रश्न-उत्तर, एकपद उत्तर, पूर्णवाक्य उत्तर, विशेषण-विशेष्य मिलान, संस्कृत प्रश्न निर्माण, कथाक्रम, तथा संपूर्ण व्यवस्थित Notes यहाँ उपलब्ध हैं। यह पोस्ट छात्रों के लिए Exam-Ready सामग्री, सरल Solutions और महत्वपूर्ण व्याख्या प्रदान करती है।

भारतीयं विज्ञानम् Class 9 Sanskrit Chapter 10 – Questions Answers & Notes | bhartiyam Vigyanam Solutions 

भारतीयं विज्ञानम् Class 9 Sanskrit Chapter 10 – Questions Answers & Notes | bhartiyam Vigyanam Solutions 

---

📘 Chapter 10 – भारतीयं विज्ञानम्

अभ्यास-प्रश्न एवं उत्तर

---

1. एकपदेन उत्तराणि लिखत —

क्रमांक	प्रश्न	उत्तर (एकपदेन)
(क)	स्वातिनामकः मुनिः कया पीडितः अभवत् ?	पिपासया
(ख)	मुनिना कीदृशः शब्दः श्रुतः ?	आह्लादकरः
(ग)	मुनिः किं विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतवान् ?	तृषाकुलताम्
(घ)	मुनिना निर्मितस्य सङ्गीतसाधनस्य नाम किम् ?	मृदङ्गः
(ङ)	भरतमुनिना विरचितं शास्त्रं किम् ?	नाट्यशास्त्रम्
(च)	शुल्वसूत्रेषु पूर्वं निरूपितः सिद्धान्तः कः ?	पाइथोगोरस
(छ)	कस्मिन् विश्वविद्यालये कृषिः, आयुर्वेदः, पशुविज्ञानम् इत्यादयः अध्याप्यन्ते स्म ?	नालन्दा
(ज)	प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा कीदृशी आसीत् ?	अत्युत्कृष्टा
(झ)	‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ इति कस्याः सभ्यतायाः मूलमन्त्रम् ?	भारतीयसभ्यतायाः

---

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत —

(क) स्वातिमुनिः किम् अन्विष्टवान्?

उत्तर: स्वातिमुनिः सङ्गीतसाधनेषु प्रतिध्वनेः उत्पादनार्थं आवश्यकः सूक्ष्मक्रमः अन्विष्टवान्।

(ख) प्राचीनभारतीयविज्ञानस्य पञ्चशाखानां नामानि लिखत।

उत्तर: भौतिकविज्ञानम्, जीवविज्ञानम्, भूविज्ञानम्, खगोलविज्ञानम् तथा नक्षत्रविज्ञानम्।

(ग) वृक्षाणां पर्णैः काः क्रियाः क्रियन्ते ?

उत्तर: प्रकाशनिस्सारणम्, पोषणनिर्माणम्, बीजनिर्माणम् इत्यादयः क्रियाः पर्णैः क्रियन्ते।

(घ) बोधयनाचार्येण शुल्वसूत्रेषु किं निरूपितम् ?

उत्तर: बोधयनाचार्येण शुल्वसूत्रेषु पाइथोगोरस-सिद्धान्तः निरूपितः।

(ङ) पञ्चविद्यानां नामानि लिखत।

उत्तर: शब्दविद्या, शिल्पस्थानम्, आयुर्वेदः, हेतुविद्या, आध्यात्मिकी विद्या।

(च) प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा कीदृशी आसीत् ?

उत्तर: प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा अत्युत्कृष्टा तथा मानवीयमूल्ययुक्ता आसीत्।

(छ) भारतीयसभ्यतायाः मूलमन्त्रः कः अस्ति ?

उत्तर: भारतीयसभ्यतायाः मूलमन्त्रः — सर्वे भवन्तु सुखिनः।

---

3. स्थूलाक्षरपदानि दृष्ट्वा प्रश्ननिर्माणम् —

वाक्य	प्रश्न
(क) जलमूलम् अन्विष्यता स्वातिमुनिना आह्लादकरः शब्दः श्रुतः।	किम्?
(ख) अग्रे गत्वा पर्वतात् पततः जलबिन्दून् अपश्यत सः।	कस्मात्?
(ग) जलबिन्दवः मधुरसङ्गीतं जनयन्ति स्म।	किम्?
(घ) प्रतिध्वनिविज्ञानं विना सङ्गीतसाधनानां निर्माणम् असाध्यम्।	केषाम्?
(ङ) विज्ञाने गभीराध्ययनं कृत्वा अभूतपूर्वाः सिद्धयः सम्प्राप्ताः।	कस्मिन्?
(च) वृक्षायुर्वेदः महर्षिपराशरेण विरचितः।	केन?

---

4. यथानिर्देशं उत्तरत —

प्रश्न	उत्तर
(क) ‘… पिपासया पीडितोऽभवत्’ — क्रियापदं किम् ?	अभवत्
(ख) ‘विविधाः’ इति पदस्य विशेष्यपदं किम् ?	क्रियाः
(ग) ‘प्रथमा शब्दविद्या…’ — विशेषणपदं किम् ?	प्रथमा
(घ) ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः।’ — कर्तृपदं किम् ?	सर्वे
(ङ) ‘स्मृत्वा’ इति पदस्य विलोमपदं ?	विस्मृत्य
(च) ‘रोगरहिताः’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदम् ?	निरामयाः

---

5. कथाक्रमानुसारं वाक्यानां क्रमः —

उत्तर (सही क्रम):

1. (ख) एकदा स्वातिनामकः मुनिः आसीत्।
2. (घ) सः पिपासया पीडितोऽभवत्।
3. (च) तं शब्दम् अनुसृत्य स अग्रे गतः।
4. (ग) तत्र पर्वतात् पतन्तः जलबिन्दवः… मधुरं सङ्गीतं जनयन्ति स्म।
5. (छ) एतद् अवगत्य स तृषाकुलतां विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतवान्।
6. (क) प्रतिध्वनेः उत्पादनार्थं सूक्ष्मक्रमः अन्विष्टवान् सः।
7. (ङ) यत् सङ्गीतसाधनं निर्मितवान् तस्य नाम मृदङ्गः इति।

---

6. विशेषण–विशेष्य मेलनम् —

विशेषणम्	विशेष्यम्
मधुरम्	सङ्गीतम्
आह्लादकरः	शब्दः
अत्युत्कृष्टा	परम्परा
विविधाः	क्रियाः
सुखिनः	सर्वे

---

7. विद्या–विषय मेलनम् —

विद्या	विषय
हेतुविद्या	न्यायादिदर्शनम्
शिल्पस्थानम्	यन्त्रनिर्माणविधिः
आध्यात्मिकी	जीवनदर्शनम्
आयुर्वेदः	शरीरक्षा
शब्दविद्या	व्याकरणम्

---

Read More>> 

1. Avivekah Paramapadaam Padam Class 9 Sanskrit Chapter 1 – अविवेकः परमापदां पदम् Questions Answers, Summary & Solutions
2. Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 – Exercise Solutions, Question Answers | पाथेयम् अध्याय 2 सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर
   
3. Vijayatam Swadeshah Class 9 Sanskrit Chapter 3 – Question Answers | विजयतां स्वदेशः अभ्यास प्रश्न उत्तर
   
4. Vidyaa Bhaanti Sadgunaah Class 9 Sanskrit | NCERT Manika Part 1 Chapter 4 Solutions | विद्यया भान्ति सद्गुणाः प्रश्न-उत्तर
   
5. Karmanaa Yati Samsiddhim Class 9 Sanskrit Chapter 5 Question Answers | कर्मणा याति संसिद्धिम् अभ्यास समाधान (Full Notes)
   
6. Tat Tvam Asi Class 9 Sanskrit Chapter 6 Question Answers | तत् त्वम् असि अध्याय 6 – अभ्यास प्रश्न उत्तर (NCERT Manika Solutions)
   
7. Tarave Namoastu Class 9 Sanskrit Question Answers | तरवे नमोऽस्तु अभ्यास प्रश्न उत्तर (NCERT Manika Chapter 7)
   
8. Na Dharmavriddheshu Vayah Samikshyate Class 9 Sanskrit Question Answers | न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते अध्याय 8 अभ्यास प्रश्न-उत्तर
   
9. कवयामि वयामि यामि Class 9 Sanskrit Chapter 9 – Exercise Answers, Summary, Question Answers
   
10. भारतीयं विज्ञानम् Class 9 Sanskrit Chapter 10 – Questions Answers & Notes | bhartiyam Vigyanam Solutions
    
11. Bharatenaasti Me Jeevanam Jeevanam – Class 9 Sanskrit Chapter 11 Notes, Questions Answers | भारतेनास्ति मे जीवनं जीवनम् समाधान