अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती ?
उत्तर: मातामही महात्मनः नामदेवस्य कथां श्रावितवती।
(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान् ?
उत्तर: नामदेवस्य गुरुः (विसोबा) तम् अध्यापितवान् यत् 'ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु' इति।
(ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान् ?
उत्तर: नामदेवः करुणया (शुनकस्य उदरवेदना मा भवतु इति करुणाभावनया) धावनं कृतवान्।
(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते ?
उत्तर: अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते।
(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?
उत्तर: कपिलः माधवी च सङ्कल्पं कृतवन्तौ यत् 'अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्, तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे' इति।
(च) 'तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ' इति वाक्ये 'तम्' इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?
उत्तर: 'तम्' इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः।
(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?
उत्तर: कपिलः माधवी च मातुलगृहं गतवन्तौ।
(ज) 'मातामही तं प्रसङ्ग दृष्टवती, तौ आहूतवती च'। इति वाक्ये 'तौ' इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति ?
उत्तर: 'तौ' इति शब्दः द्वितीयाविभक्तौ (द्विवचने) अस्ति।
२. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन (क्तवतु-प्रत्ययेन) परिवर्त्य पुनः लिखत
(क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति ।
उत्तर: नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति ।
उत्तर: नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्।
(ग) गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति ।
उत्तर: गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्।
(घ) अहं शृणोमि ।
उत्तर: अहं श्रुतवान्/श्रुतवती।
(ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति ।
उत्तर: सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः।
(च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।
उत्तर: नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
३. अधोलिखितानि कथनानि कः/का कं/कां च प्रति कथयति इति लिखत
| कथनम् | कः / का (वक्ता) | कं / कां प्रति (श्रोता) |
|---|---|---|
| (क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? | मातामही | कपिलं माधवीं च प्रति |
| (ख) अहं श्रुतवती यत्... देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। | माधवी | मातामहीं प्रति |
| (ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? | कपिलः | मातामहीं प्रति |
| (घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु । | विसोबा (गुरुः) | नामदेवं प्रति |
| (ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। | नामदेवः | पाण्डुरङ्गं प्रति |
| (च) धिक् शुनकम्। | कपिलः | मातामहीं प्रति |
| (छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु ? | माधवी | मातामहीं प्रति |
| (ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य ? | उभावपि (माधवी कपिलश्च) | मातामहीं प्रति |
| (झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति । | कपिलः | मातामहीं प्रति |
| (ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम् । | पाण्डुरङ्गः | नामदेवं प्रति |
४. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
प्रश्न: कः नामदेवं परितः भवति स्म?
(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।
प्रश्न: ईश्वरः केषु (कुत्र) निवसति?
(ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्।
प्रश्न: कः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्?
(घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान् ।
प्रश्न: शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान्?
(ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ।
प्रश्न: आत्मवत् सर्वभूतेषु कः पश्यति स पण्डितः?
५. घटनाक्रमानुसारं लिखत (Sequence of Events)
शुद्धः क्रमः (Correct Sequence):
- (च) नामदेवः मन्दिरं गतवान् ।
- (ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
- (क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान् ।
- (घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
- (ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान् ।
- (ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान् ।
६. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां (उपपद) विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः । क्षीरेण (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः । शर्करां (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु । आपणं (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति । शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करां (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः । पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरं (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, तेन (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः । पायसेन (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः । तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति ।
७. अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं 'क्तवतु' प्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत
| स्थूलाक्षर क्रियापदम् | उचितं 'क्तवतु' रूपम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| अददात् (नदी) | दत्तवती |
| अजीवन् (जनाः) | जीवितवन्तः |
| अकरोत् (कृषकः) | कृतवान् |
| अकुर्वन् (कृषकाः) | कृतवन्तः |
| अपूजयन् (महिलाः) | पूजितवत्यः |
| अक्षिपत् (परिवारः) | क्षिप्तवान् |
| अक्षिपन् (अन्ये) | क्षिप्तवन्तः |
| अभवत् (नदी) | भूतवती (जाता) |
| अम्रियन्त (मीनाः) | मृतवन्तः |
| अभवन् (स्त्रियः) | भूतवत्यः |
| अवदत् (बालिका) | उक्तवती |
| अरोपयत् (सा) | रोपितवती |
| अकुर्वन् (महिलाः) | कृतवत्यः |
| अशोधयन् (ग्रामवासिनः) | शोधितवन्तः |
| अददात् (नदी) | दत्तवती |
| अपूजयन् (जनाः) | पूजितवन्तः |
| अकुर्वन् (जनाः) | कृतवन्तः |
८. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् |
|---|---|
| (क) घृतस्य पात्रम् | घृतपात्रम् |
| (ख) पाषाणस्य खण्डः | पाषाणखण्डम् |
| (ग) प्रियः सुहृद् | प्रियसुहृद् |
| (घ) उदरे वेदना | उदरवेदना |
| (ङ) स्वीयः व्यवहारः | स्वीयव्यवहारः |
| (च) जीवनस्य मूल्यानि | जीवनमूल्यानि |
| (छ) मातुलस्य गृहम्, तत् | मातुलगृहम् |
| (ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम् | नररत्नानाम् |
| (झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन | स्वीयकर्तृत्वेन |
| (ञ) अपराधस्य भावना, तया | अपराधभावनया |
| (ट) गुरोः उपदेशः, तम् | गुरूपदेशम् |
| (ठ) दिने दिने | प्रतिदिनम् |
| (ड) राजा ऋषिः इव, तेषाम् | राजर्षीणाम् |
