Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 3 NCERT Solutions | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः

Sooraj Krishna Shastri
By -
0
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
तृतीयः पाठः (पाठ ३) — शारदा (कक्षा ९ संस्कृतम् - R1)
Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 3 NCERT Solutions
१. पाठ-परिचयः, मूलपाठः एवं हिन्दी-अनुवादः
संस्कृत-पाठःहिन्दी-भावार्थः
भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्। भारत देश अनेक ब्रह्मर्षियों और महात्माओं की भूमि है। उनके चरित्र सम्पूर्ण विश्व के लिए प्रेरणास्पद हैं। उनके चरित्रों में कदम-कदम पर प्राणिमात्र के प्रति दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, सरलता, बन्धुता आदि जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेव महाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान आदर्श प्रस्तुत किया। उन्होंने सर्वात्मक ईश्वर का न केवल संकीर्तन किया, बल्कि सभी जीवों में भगवान को देखा। नामदेव महाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना यहाँ दिखाई गई है, जिसे पढ़कर हमारा जीवन परिवर्तित हो सकता है।
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च। कपिल और माधवी छुट्टियों में मामा के घर गए। वहाँ खेल के समय उन्होंने एक कुत्ते को देखा। उसे देखकर हाथ में पत्थर का टुकड़ा लेकर वे उसे मारने के लिए दौड़े। कुत्ता डर से चिल्लाता हुआ तेज़ी से भागा। यह देखकर कपिल और माधवी ज़ोर-ज़ोर से हँसे। नानी ने वह दृश्य दूर से देखा और उन दोनों को बुलाया।
मातामही: भोः कपिल ! माधवि ! किं कुरुतः ?
कपिलः: मातामहि ! पश्यतु किल। सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)
नानी: अरे कपिल! माधवी! क्या कर रहे हो?
कपिल: नानी! देखो न। वह कुत्ता हमारे खेल के बीच-बीच में घुसकर हमें परेशान कर रहा था। इसलिए हमने उसे अच्छी तरह दण्ड दिया। (फिर ज़ोर से हँसे)
मातामही: वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?
उभावपि: मातामह्याः कथा ! रोचते मे कथा... रोचते मे मातामही। (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)
नानी: बच्चों, अब खेल बस करो। क्या कहानी सुनना चाहते हो?
दोनों: नानी की कहानी! मुझे कहानी अच्छी लगती है... मुझे नानी अच्छी लगती हैं। (नानी को गले लगा लिया)
मातामही: उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां राजर्षीणां ब्रह्मर्षीणां च प्रसवित्री। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ?
माधवी: आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। अपि सत्यम्?
नानी: बैठो और ध्यान से सुनो। हमारी भारतभूमि अनेक नररत्नों, राजर्षियों और ब्रह्मर्षियों को जन्म देने वाली है। बहुत से सत्पुरुषों ने अपने कर्मों से जीवन सार्थक किया है। क्या तुम दोनों महात्मा नामदेव को जानते हो?
माधवी: हाँ। मैंने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान पाण्डुरङ्ग ने नृत्य किया था। क्या यह सच है?
मातामही: आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
माधवी: किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः ?
कपिलः: किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
नानी: हाँ। उन्हीं पवित्र चरित्र वाले, पाण्डुरङ्ग के मित्र नामदेव महाराज की यह कथा है। नामदेव न केवल पाण्डुरङ्ग के प्रिय भक्त थे, बल्कि प्रिय मित्र भी थे। भगवान नामदेव के चारों ओर (आस-पास) ही रहते थे।
माधवी: क्या सचमुच पाण्डुरङ्ग नामदेव के मित्र थे?
कपिल: क्या भगवान के साथ भी मित्रता सम्भव है?
मातामही: आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। तस्य गुरुः आसीत् विसोबा। विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।
कपिलः: मातामहि ! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ?
नानी: हाँ बच्चों। भगवान पाण्डुरङ्ग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव प्रतिदिन पाण्डुरङ्ग को भोग लगाकर और उन्हें खिलाकर उसके बाद ही अन्न ग्रहण करते थे। उनके गुरु विसोबा थे। विसोबा ने उन्हें सिखाया था कि ‘ईश्वर केवल मन्दिर में ही नहीं होता, बल्कि सभी प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’
कपिल: नानी! क्या सचमुच ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है?
मातामही: आम्, शृणु वत्स ! नामदेवः प्रतिदिनम् अतीवश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म। एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान् —
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥
मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्। अहो आश्चर्यम् ! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
नानी: हाँ, सुनो बेटा! नामदेव प्रतिदिन अत्यन्त श्रद्धा, निष्ठा और भक्ति से भोग की थाली लेकर मन्दिर जाते थे। एक बार वे भोग की थाली लेकर मूर्ति के सामने रख दिए। आँखें बन्द करके उन्होंने प्रार्थना की —
हे देव! यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए, मेरी भक्ति को अचल (दृढ़) कीजिए, मुझे मनचाहा वर दीजिए और परलोक में परम गति प्रदान कीजिए। शक्कर, मिठाई, दही, दूध, घी तथा सभी प्रकार के भक्ष्य-भोज्य आहार रूपी नैवेद्य को ग्रहण कीजिए।
मन्त्र का उच्चारण कर श्रद्धा से प्रणाम करके उन्होंने आँखें खोलीं। अरे आश्चर्य! सामने रखी थाली में रोटी नहीं थी।
माधवी: पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल ?
मातामही: न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।
कपिलः: धिक् शुनकम् ! मातामहि ! पश्यतु, शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।
माधवी: सत्यं भ्रातः ! नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु।
मातामही: पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च ?
माधवी: क्या पाण्डुरङ्ग ने आकर खा लिया?
नानी: नहीं। एक भूखा कुत्ता आकर रोटी मुँह में दबाकर भाग गया।
कपिल: धिक्कार है कुत्ते को! नानी, देखो, कुत्ते दुष्ट ही होते हैं।
माधवी: सच भाई! नामदेव को कितना दुःख हुआ होगा न!
नानी: बच्चों, सुनो। नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े। जानते हो किसलिए और कैसे?
कपिलः: क्रोधेन लगुडम् आदाय शुनकं ताडयितुं धावितवान् स्यात् !
माधवी: दण्डयितुं पाषाणखण्डम् आदाय धावितवान् स्यात् ! सत्यं किल मातामहि !
मातामही: न हि बालौ ! नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा।
उभावपि: (साश्चर्यम् उच्चैः) किं घृतपात्रम् आधृत्य ?
मातामही: आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव।
उभौ: किन्तु किमर्थम् ?
कपिल: क्रोध से लाठी लेकर कुत्ते को मारने के लिए दौड़े होंगे!
माधवी: दण्ड देने के लिए पत्थर का टुकड़ा लेकर दौड़े होंगे! सच है न नानी?
नानी: नहीं बच्चों! नामदेव क्रोध से नहीं, बल्कि करुणा (दया) से दौड़े। न लाठी लेकर, न पत्थर का टुकड़ा लेकर, बल्कि घी का बर्तन लेकर दौड़े।
दोनों: (आश्चर्य से ज़ोर से) क्या घी का बर्तन लेकर?
नानी: हाँ, घी का बर्तन लेकर ही।
दोनों: किन्तु किसलिए?
मातामही: जातौ, शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु। महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् अनुधावितवान् सः। (उभौ परस्परं पश्यतः। अपराधभावनया तयोः मुखे म्लाने आस्ताम्।)
धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। “ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति” इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’
नानी: बच्चों, कुत्ता सूखी रोटी चुराकर भागा था न। महात्मा नामदेव को चिन्ता हुई कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द हो जाएगा। इसलिए उसे कष्ट न हो यह सोचते हुए घी का बर्तन लेकर वे ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाइए, घी भी स्वीकार कीजिए’ यह कहते हुए पीछे दौड़े। (दोनों एक-दूसरे को देखते हैं। अपराधबोध से उनके चेहरे मुरझा गए।)
दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर पाण्डुरङ्ग प्रकट हो गए। उन्होंने नामदेव से कहा — ‘बेटा नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हो गए। “ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है” इस गुरूपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, बल्कि उसका पालन भी किया। तुम अत्यन्त धन्य हो।’
कपिलः: मातामहि ! अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्। अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति।
माधवी: मातामहि ! क्षाम्यतु माम्। अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि।
मातामही: चिरञ्जीविनौ ! मां निकषा आगच्छताम्। (आलिङ्गनं कृत्वा) अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे इति सङ्कल्पं कुर्मः। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् —
‘आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’
कपिल: नानी! मैंने भूल की। मैंने बिना कारण ही कुत्ते को मारा। इससे पहले भी अनेक बार जीवों को कष्ट दिया। आज मैंने जान लिया कि सभी जीवों में ईश्वर निवास करता है, इसलिए किसी को भी पीड़ा नहीं दूँगा।
माधवी: नानी! मुझे क्षमा कीजिए। मैं भी कभी किसी को पीड़ा नहीं पहुँचाऊँगी।
नानी: चिरञ्जीवी रहो! मेरे पास आओ। (गले लगाकर) हमारे शरीर, वाणी या मन से किसी को पीड़ा न हो, और किसी को कोई पीड़ा हो तो उसे दूर करने का प्रयास करें—ऐसा संकल्प करते हैं। यही हमारा ध्येय हो —
‘जो सभी प्राणियों में अपने समान देखता है, वही पण्डित (ज्ञानी) है।’
२. सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-सारणी)
शब्दःसंस्कृत-अर्थःहिन्दी-अर्थःEnglish
अनुधावितवान् (अनु+धाव्+क्तवतु)पृष्ठतः अधावत्पीछे दौड़ाChased
अनुपालितवान् (अनु+पाल्+क्तवतु)अनुसरणम् अकरोत्पालन कियाFollowed
अपहृत्य (अप+हृ+ल्यप्)चोरयित्वाचुराकरHaving stolen
आविर्भूतवान् (आविस्+भू+क्तवतु)प्रत्यक्षीभूतःप्रकट हुएAppeared
आलिङ्गनं कृतवन्तौआश्लिष्टौदोनों गले मिलेHugged
ऋजुता (स्त्री.प्र.ए.व.)सरलतासीधापनSimplicity
करुणया (स्त्री.तृ.ए.व.)दययादया सेWith mercy
कायः (पुं.प्र.ए.व.)देहःशरीरBody
घृतम् (नपुं.प्र.ए.व.)हविःघीClarified butter
दण्डितवन्तौ (दण्ड्+क्तवतु)दण्डं दत्तवन्तौदण्ड दियाPunished
नैवेद्यम् (नपुं.प्र.ए.व.)देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थःभोगOffering to God
निकषा (अव्ययम्)समीपेपासNear
निमील्य (नि+मिल्+ल्यप्)पिधायबन्द करकेHaving closed
पाषाणखण्डम् (पुं.द्वि.ए.व.)शिलाखण्डम्पत्थर का टुकड़ाPiece of stone
पुण्यश्लोकः (पुं.प्र.ए.व.)पुण्यः श्लोकः (चरितं) यस्य सःपवित्र चरित्रवालाVirtuous character
प्रसवित्री (स्त्री.प्र.ए.व.)जनयित्रीजन्म देने वालीOne who gives birth
ब्रह्मर्षीणाम् (पुं.ष.ब.व.)ब्रह्मज्ञानिनाम् ऋषीणाम्ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों काOf Seers of Brahman
बुभुक्षितः (पुं.प्र.ए.व.)क्षुधार्तःभूखाHungry
भक्षितवान् (भक्ष्+क्तवतु)खादितवान्खायाAte
मातुलः (पुं.प्र.ए.व.)मातुः भ्रातामामाMaternal uncle
म्लाने (नपुं.प्र.द्वि.व.)कान्तिहीनेकुम्हलायाWithered
लगुडम् (पुं.द्वि.ए.व.)दण्डम्लाठीStick
शिक्षाप्रदा (उपपदतत्पु.)शिक्षां प्रददाति इतिसीख देने वालीWhich imparts education
सुहृत् (पुं.प्र.ए.व.)सखामित्रFriend
३. अत्र इदम् अवधेयम् (उपपदविभक्तयः)
उपपदविभक्तिः — ‘उप’ इत्यस्य अर्थः सामीप्यम् इति। समीपस्थं पदम् आश्रित्य जायमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः इति कथ्यते।
अव्यय / पदम्विभक्तिःउदाहरणानि
(क) प्रति (ओर / आभिमुख्यम्)द्वितीयानामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। | बालः सदा मातरं प्रति धावति।
(ख) विना (बिना)द्वितीया, तृतीया, पञ्चमीअहं कारणं / कारणेन / कारणात् विना शुनकं ताडितवान्।
(ग) धिक् (निन्दावाचकः)द्वितीयाधिक् शुनकम्। | धिक् दुर्जनम्।
(घ) निकषा (समीपम् / पास)द्वितीयाकपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। | केशवस्य गृहं पाठशालां निकषा अस्ति।
(ङ) परितः (चारों ओर)द्वितीयादेवं परितः भक्ताः सन्ति। | शिक्षकं परितः छात्राः भवन्ति।
(च) सह, साकं, सार्धं, समम्तृतीयामाधवी कपिलेन सह भ्रमति। | त्वं मित्रेण साकं धावसि। | सः पित्रा सार्धम् आगच्छति। | रामः लक्ष्मणेन समं वनं गच्छति।
(छ) अलम् (निषेधार्थे / बस करो)तृतीयाअलं क्रीडया। | अलं विस्तरेण। | अलम् आलस्येन। | अलं कलहेन। | अलं क्रोधेन।
४. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत —
(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती ?
➔ मातामही महात्मनः नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती।
(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान् ?
➔ नामदेवस्य गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।
(ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान् ?
➔ नामदेवः करुणया (करुणाभावनया) धावनं कृतवान्।
(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते ?
➔ अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते।
(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?
➔ कपिलः माधवी च सङ्कल्पं कृतवन्तौ यत् अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्, तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे।
(च) ‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?
➔ ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः।
(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?
➔ कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
(ज) ‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’। इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति ?
➔ ‘तौ’ इति शब्दः द्वितीया-विभक्तौ (द्विवचने) अस्ति।
२. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन (क्तवतु) परिवर्त्य पुनः लिखत —
(क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति। ➔नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति। ➔नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्।
(ग) गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति। ➔गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्।
(घ) अहं शृणोमि। ➔अहं श्रुतवान् / श्रुतवती।
(ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति। ➔सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः।
(च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति। ➔नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
कथनम्कः/काकं/कां प्रति
(क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?मातामहीकपिलं माधवीं च
(ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।माधवीमातामहीम्
(ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?कपिलःमातामहीम्
(घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु।गुरुः विसोबानामदेवम्
(ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।नामदेवःपाण्डुरङ्गम् (देवम्)
(च) धिक् शुनकम्।कपिलःमातामहीम्
(छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु ?माधवीकपिलम्
(ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य ?कपिलः माधवी चमातामहीम्
(झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति इति।कपिलःमातामहीम्
(ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।पाण्डुरङ्गःनामदेवम्
४. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म। ➔देवः कं परितः भवति स्म ?
(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। ➔ईश्वरः केषु (कुत्र) निवसति ?
(ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्। ➔शुनकः आगत्य मुखे कां धृत्वा धावितवान् ?
(घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। ➔कस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान् ?
(ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः। ➔आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स कः ?
५. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-८)
५. घटनाक्रमानुसारं लिखत (सही क्रम) —
१. नामदेवः मन्दिरं गतवान्।(च)
२. नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।(ग)
३. नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।(क)
४. शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।(घ)
५. नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।(ख)
६. शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।(ङ)
६. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत —
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करया (शर्करां) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करां परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरेण (मधुरं) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् इति एकः वदति, तेन (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।
७. स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत —
कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलं दत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिं कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनं कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीं पूजितवत्यः। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान्। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः। तेन नदी मलिना भूतवती, मीनाः मृतवन्तः। स्त्रियः रोगैः पीडिताः भूतवत्यः। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षं रोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यं कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीं शोधितवन्तः। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च दत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीं पूजितवन्तः वृक्षरोपणं च कृतवन्तः।
८. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत — (यथा – महान् आत्मा ➔ महात्मा)
(क) घृतस्य पात्रम्, तत् ➔ घृतपात्रम्(ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम् ➔ नररत्नानाम्
(ख) पाषाणस्य खण्डः, तम् ➔ पाषाणखण्डम्(झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन ➔ स्वीयकर्तृत्वेन
(ग) प्रियः सुहृद् ➔ प्रियसुहृद्(ञ) अपराधस्य भावना, तया ➔ अपराधभावनया
(घ) उदरे वेदना ➔ उदरवेदना(ट) गुरोः उपदेशः, तम् ➔ गुरूपदेशम्
(ङ) स्वीयः व्यवहारः, तेन ➔ स्वीयव्यवहारेण(ठ) दिने दिने ➔ प्रतिदिनम्
(च) जीवनस्य मूल्यानि ➔ जीवनमूल्यानि(ड) राजा ऋषिः इव, तेषाम् ➔ राजर्षीणाम्
(छ) मातुलस्य गृहम्, तत् ➔ मातुलगृहम्
६. स्वाध्यायान्मा प्रमदः (क्तवतु रूपाणि, पाण्डुरङ्गः एवं परियोजनाकार्यम्)
१. ‘क्तवतु’ प्रत्ययान्त-रूपाणि — पुंलिङ्गम् (गम् + क्तवतु)
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवान्गतवन्तौगतवन्तः
द्वितीयागतवन्तम्गतवन्तौगतवतः
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु
२. ‘क्तवतु’ प्रत्ययान्त-रूपाणि — स्त्रीलिङ्गम् (गम् + क्तवतु)
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवतीगतवत्यौगतवत्यः
द्वितीयागतवतीम्गतवत्यौगतवतीः
तृतीयागतवत्यागतवतीभ्याम्गतवतीभिः
चतुर्थीगतवत्यैगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
पञ्चमीगतवत्याःगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
षष्ठीगतवत्याःगतवत्योःगतवतीनाम्
सप्तमीगतवत्याम्गतवत्योःगतवतीषु
३. ‘क्तवतु’ प्रत्ययान्त-रूपाणि — नपुंसकलिङ्गम् (गम् + क्तवतु)
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवत्गतवतीगतवन्ति
द्वितीयागतवत्गतवतीगतवन्ति
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु
पाण्डुरङ्गः (परिचयः)
पाण्डुरङ्गस्य एव विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाउली इत्यादीनि बहूनि नामानि सन्ति। महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे पण्ढरपुरम् इति प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं वर्तते। तच्च चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजमानमस्ति। वारकरीसम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति पाण्डुरङ्गः। सः इष्टिकायां समचरणः स्थितः वर्तते। हस्तौ कट्यां संस्थाप्य भक्तानां रक्षणार्थम् अहं सर्वदा कटीबद्धः अस्मीति सः भक्तान् सूचयति।
विषयप्रबोधनम् (श्लोकान्वयः)
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् ॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥

अन्वयः — हे देव ! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। भक्तिं हि अचलां मे कुरु। ईप्सितं वरं मे देहि। परत्र च परां गतिं देहि।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्) —
१. स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत। (उदाहरणम्: छत्तीसगढ़प्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे गुरु-घासिदासमहाराजस्य जन्म जातम्। ‘मनखे मनखे एक समान’ अर्थात् सर्वे मनुष्याः समानाः सन्ति इति तस्य उपदेशः आसीत्। सतनामी इति सम्प्रदायस्य सः संस्थापकः आसीत्।)
२. पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत। (यथा — रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।)
३. गुलाबराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः वाक्यैः दशभिः वाक्यैः वा वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!