अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर)
१. एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत
(क) अन्नेन शरीरं वर्धते ।
(ख) प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।
(ग) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
(घ) अन्नाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते।
(ङ) मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
(च) बुद्धितत्त्वं विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
(छ) मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् ।
(ख) प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।
(ग) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
(घ) अन्नाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते।
(ङ) मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
(च) बुद्धितत्त्वं विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
(छ) मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् ।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
(क) भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत् ?
उत्तर: भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्। (किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते)
(ख) भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम् ?
उत्तर: भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय अनेकवर्षाणि तपः आचरितम्।
(ग) भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान् ?
उत्तर: भृगुः प्रथमं तपसा 'अन्नं वै ब्रह्म' इति ज्ञातवान्।
(घ) मनसः के जायन्ते ?
उत्तर: मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
(ङ) प्राणिनः कस्मात् जायन्ते ?
उत्तर: प्राणिनः अन्नाद् (प्राणाद् च) जायन्ते।
(च) इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते ?
उत्तर: समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
(छ) शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति ?
उत्तर: शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।
(ज) केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति ?
उत्तर: बुद्धितत्त्वं (विज्ञानं) विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति।
(झ) भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान् ?
उत्तर: भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्।
३. 'किं सत्यं किम् असत्यम्' इति रिक्तस्थाने पूरयत
| वाक्यम् | सत्यम् / असत्यम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति | सत्यम् |
| (ख) अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम् | सत्यम् |
| (ग) प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् अस्ति | असत्यम् |
| (घ) अन्नेन शरीरं वर्धते इति | सत्यम् |
| (ङ) मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति | असत्यम् |
| (च) भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति | सत्यम् |
| (छ) भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् | सत्यम् |
| (ज) विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति | सत्यम् |
४. क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत
| पदम् | समुचितं क्रियापदम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) प्राणिनः | जायन्ते |
| (ख) शरीरम् | वर्धते |
| (ग) तपः | क्रियताम् (अथवा कुरुताम्) |
| (घ) पितरं | निवेदयति (अथवा उपगच्छति) |
| (ङ) यत्नः | क्रियताम् |
५. अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत (आत्मनेपदम् - लट् लकारः)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| वर्तते | वर्तेते | वर्तन्ते |
८. कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत
| वाक्यम् | परिवर्तितवाक्यम् (लोट्-लकारः) |
|---|---|
| (क) बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते । | भवान् अन्नस्य निन्दां न कुरुताम्। |
| (ख) मम जीवने यशो वर्धते । | तव जीवने यशो वर्धताम्। |
| (ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे। | त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व। |
| (घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते । | दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्। |
| (ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते। | अहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै। |
| (च) साधवः सर्वदा रमन्ते। | भवन्तः सर्वदा रमन्ताम्। |
| (छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते । | अहं योगेन आरोग्यं लभै। |
| (ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते। | लता सदा सत्कर्मणि यतताम्। |
| (झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते। | भक्तः ईश्वरं वन्दताम्। |
