अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर)
१. एकपदेन उत्तरं लिखत
(क) ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ? ➔ विनिता (विनितानाम्नः नगरस्य)
(ख) ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ? ➔ ब्राह्मी सुन्दरी च
(ग) कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ? ➔ ब्राह्मीलिप्याम्
(घ) विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ? ➔ भरताय
(ङ) ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान् ? ➔ तक्षशिलाम्
(च) प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ? ➔ आभरणानि अनर्घवस्तूनि च
(ख) ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ? ➔ ब्राह्मी सुन्दरी च
(ग) कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ? ➔ ब्राह्मीलिप्याम्
(घ) विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ? ➔ भरताय
(ङ) ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान् ? ➔ तक्षशिलाम्
(च) प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ? ➔ आभरणानि अनर्घवस्तूनि च
२. पूर्णवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
(क) देशे काः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता ?
उत्तर: जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः चेत्येतादृश्यः मूलसमस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य स्पष्टकल्पना प्राप्ता।
(ख) महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः प्रशिक्षितवान् ?
उत्तर: महाराजः कृषिकार्यं, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणं, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणं, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालनं, काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणं, पात्रनिर्माणं, गृहनिर्माणं, नगरनिर्माणादिकं च प्रजाः प्रशिक्षितवान्।
(ग) ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत् ?
उत्तर: राजप्रासादे नृत्यकलाप्रदर्शनं कुर्वती काचित् आरोग्यवती नर्तकी सहसा भूमौ पतित्वा मृता, इयमेव ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।
(घ) ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत् ?
उत्तर: हस्तिनापुरस्य समीपे इक्षुक्षेत्रे तस्य प्रपौत्रः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्, अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः अभवत्।
(ङ) ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ?
उत्तर: ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
(च) जनानां मार्गदर्शनार्थं कं क्रमं रचितवान् ?
उत्तर: ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः भिक्षुणी श्रावकः श्राविका चेति क्रमं रचितवान् (यः जैनसङ्घः इति प्रसिद्धः)।
३. समस्तपदानि लिखत
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) महान् च असौ राजा च | महाराजः |
| (ख) प्रजानां सुखम् | प्रजासुखम् |
| (ग) मूलाः समस्याः | मूलसमस्याः |
| (घ) भोजनस्य निर्माणम् | भोजननिर्माणम् |
| (ङ) आर्थिकी स्थितिः | आर्थिकस्थितिः |
| (च) प्राप्तः आनन्दः येन सः | प्राप्तानन्दः |
| (छ) विधिना लिखितम् | विधिलिखितम् |
| (ज) गृहं गृहं प्रति | प्रतिगृहम् |
| (झ) ब्राह्मीनामा लिपिः | ब्राह्मीलिपिः |
४. वाक्यानि उदाहरणानुसारं परिवर्तयत
(क) महाराजेन राज्यं समर्पितम्। ➔ महाराजः राज्यं समर्पितवान्।
(ख) केनापि तत् न चिन्तितम्। ➔ कोऽपि तत् न चिन्तितवान्।
(ग) ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः । ➔ ऋषभदेवः दीर्घकालिकम् उपवासं कृतवान्।
(घ) जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता । ➔ जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः।
(ङ) ऋषभेण योजना कृता। ➔ ऋषभः योजनां कृतवान्।
(ख) केनापि तत् न चिन्तितम्। ➔ कोऽपि तत् न चिन्तितवान्।
(ग) ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः । ➔ ऋषभदेवः दीर्घकालिकम् उपवासं कृतवान्।
(घ) जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता । ➔ जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः।
(ङ) ऋषभेण योजना कृता। ➔ ऋषभः योजनां कृतवान्।
५. सन्धिं कुरुत
| सन्धिविच्छेदः | सन्धिपदम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) इति + अतः | इत्यतः |
| (ख) च + इति | चेति |
| (ग) देवस्य + अपि | देवस्यापि |
| (घ) तथा + एव | तथैव |
| (ङ) इति + एतादृशाः | इत्येतादृशाः |
| (च) ब्राह्मीद्वारा + एव | ब्राह्मीद्वारैव |
| (छ) प्रस्थितः + अयम् | प्रस्थितोऽयम् |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (अतिरिक्त-प्रश्नोत्तराणि)
१. जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति ? कस्मिन् समये खादन्ति ?)
उत्तर: जैनसम्प्रदाये सात्त्विकभोजनस्य विधानम् अस्ति। ते मांसाहारं, मद्यं तथा भूमेः अधः उत्पद्यमानानि कन्दमूलानि (यथा- पलाण्डुः, लशुनम्, आलुकम् इत्यादीनि) न खादन्ति। ते सूर्यास्तात् पूर्वम् एव भोजनं कुर्वन्ति अर्थात् रात्रौ भोजनं वर्जितम् अस्ति।
२. पञ्चमहाव्रतानि लिखत ।
उत्तर: पञ्चमहाव्रतानि सन्ति - सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च।
३. णमोकारमहामन्त्र-दिवसस्य विषये किं जानन्ति इत्युपरि कक्षायां वदत ।
उत्तर: णमोकारमन्त्रः सर्वेषां जैनानां परमपावनः मन्त्रः अस्ति। प्रतिवर्षम् अप्रैल्-मासस्य नवमे दिनाङ्के जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति, अतः अस्य दिवसस्य 'नवकारमहामन्त्रदिवसः' इति ख्यातिः वर्तते।
