न खलु वयस्तेजसो हेतुः
चतुर्थः पाठः (पाठ ४) — शारदा (कक्षा ९ संस्कृतम् - R1)
१. पाठ-परिचयः, मूलपाठः एवं हिन्दी-अनुवादः
| संस्कृत गद्यांशः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| भारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः। किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति? छात्राः! ते सर्वेऽपि क्रान्तिवीराः अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः। खुदीरामः तेषु एव देशभक्तेषु कश्चन तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा अस्ति। क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति। | हमने भारत देश की स्वतन्त्रता का अमृतमहोत्सव वर्ष मनाया है। क्या हम जानते हैं कि देश को स्वतन्त्रता दिलाने के लिए कितने ही ज्ञात और अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने परिवार और अपने जीवन को आहुति के रूप में समर्पित कर दिया? छात्रो! वे सभी क्रान्तिवीर हमारे द्वारा कृतज्ञता की भावना से नित्य वन्दनीय हैं। खुदीराम उन्हीं देशभक्तों में एक तेजस्वी बाल-क्रान्तिवीर हुतात्मा (बलिदानी) हैं। क्रान्तिवीर खुदीराम का जीवन-वृत्तान्त यहाँ संक्षेप में वर्णित है। |
| भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत्। तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत्। तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत्। खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्। बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्। साधारणबालानाम् इव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म। सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। | भारत के स्वतन्त्रता संग्राम के सशस्त्र आन्दोलन में बङ्गाल प्रान्त अग्रणी था। उसी बङ्गाल प्रान्त के मेदिनीपुर जिले के मोहोबनी गाँव में ३ दिसम्बर १८८९ को खुदीराम का जन्म हुआ। उनके पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ और माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था। खुदीराम के बचपन में ही उनके माता-पिता का स्वर्गवास हो गया। अतः उनकी बड़ी बहन अपरूपा देवी ने ही खुदीराम का पालन-पोषण किया। बचपन से ही खुदीराम असाधारण थे। सामान्य बच्चों की तरह खेल आदि में उनका मन नहीं लगता था। वे देशवासियों पर हो रहे अत्याचारों को देखकर दुखी होते थे। |
| बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः संत्रस्ताः आसन्। भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुं, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान्। पञ्चाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः। तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम्। बङ्गभङ्ग-आन्दोलनमिति तस्य जनान्दोलनस्य नाम। यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः। आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव तस्य सङ्कल्पः आसीत्। अतः सः नवमीं कक्षाम् अपि पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। | बङ्गाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों की बड़ी गुप्त गतिविधियों से अँग्रेज़ आतंकित थे। भारत के तत्कालीन वायसराय कर्जन ने बङ्गाल की इस वीरता को दबाने, उत्साह को नष्ट करने और देशभक्ति को कुचलने के लिए बङ्गाल का पन्थ (धर्म) आधारित विभाजन करने का निश्चय किया। वर्ष १९०५ में उसने बङ्गाल प्रान्त को दो भागों में बाँट दिया। उसके इस कार्य से न केवल बङ्गाल में, बल्कि पूरे देश में जन-आन्दोलन शुरू हो गया। उस जन-आन्दोलन का नाम 'बङ्गभङ्ग-आन्दोलन' था। यद्यपि खुदीराम उस समय केवल पन्द्रह वर्ष के थे, फिर भी देशभक्ति की भावना से प्रेरित होकर वे जन-आन्दोलन में कूद पड़े। अँग्रेज़ों की गुलामी की जंजीरों से वन्दनीय भारतमाता को मुक्त कराना ही उनका संकल्प था। इसलिए वे नौवीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सके, क्योंकि देशभक्तों का जीवन राष्ट्र के लिए समर्पित होता है। |
| बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म। तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। सः पदयात्रामाध्यमेन लोकजागरणविषयकाणि पत्रकाणि जनेषु वितरति स्म। कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः। किन्तु सामर्थ्यसम्पन्नः खुदीरामः आङ्ग्लानां ताडनं कृत्वा ततः निरगच्छत्। | बच्चों का संगठन बनाकर वे पदयात्रा आयोजित करते थे। उस यात्रा में देशभक्ति से युक्त गीत और 'वन्दे मातरम्' आदि के नारे लगते थे। वे पदयात्रा के माध्यम से जन-जागरण से जुड़े पर्चे लोगों में बाँटते थे। एक बार खुदीराम पर्चा बाँटते समय अँग्रेज़ों के हाथ लग गए (पकड़े गए)। किन्तु शक्तिशाली खुदीराम अँग्रेज़ों को मारकर वहाँ से निकल भागे। |
| बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीरैः सञ्चालितानि बहूनि गुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः। खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत्। सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”। तस्मात् गुप्तप्रशिक्षणकेन्द्रात् द्वाभ्याम् अष्टमासात्मकं प्रशिक्षणं प्राप्तम्। भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ। राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति। | बङ्गाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों द्वारा संचालित अनेक गुप्त मण्डल अँग्रेज़ों के मन में भय पैदा करते थे। एक गुप्त मण्डल के संचालक सत्येन्द्रनाथ थे। खुदीराम अपने मित्र प्रफुल्ल के साथ जाकर सत्येन्द्रनाथ से मिले। सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया — “क्रान्ति का कार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण और मन गङ्गाजल के समान निर्मल होना चाहिए।” उस गुप्त प्रशिक्षण केन्द्र से दोनों ने आठ महीने का प्रशिक्षण प्राप्त किया। बन्दूक चलाने में भी वे दोनों शीघ्र ही निपुण हो गए। राणा प्रताप के चरित्र से प्रेरित होकर खुदीराम ने प्रतिज्ञा की कि ‘जब तक भारत अँग्रेज़ी शासन से मुक्त नहीं होगा, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा।’ |
| कलकत्ता-जनपदस्य मुख्यः न्यायिकः आङ्ग्लः अधिकारी ‘किङ्ग्ज़फोर्ड्’ भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म। निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म। तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ्फरनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम्। हत्यायोजनायाः सम्पूर्णम् उत्तरदायित्वं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां स्वीकृतम्। तस्य वधस्य सूक्ष्मा योजनापि द्वाभ्यां निर्मिता। | कलकत्ता जिले का मुख्य न्यायिक अँग्रेज़ अधिकारी ‘किङ्ग्ज़फोर्ड’ भारतीय देशभक्तों को बहुत कठोरता से दण्डित करता था। वह निर्दयी बच्चों को भी नहीं छोड़ता था। जब उसका तबादला मुज़फ्फरनगर (मुज़फ्फरपुर) में हुआ, तब सशस्त्र क्रान्तिवीर मण्डल ने निश्चय किया कि ‘उसे मार देना चाहिए।’ हत्या की योजना का पूरा उत्तरदायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने स्वीकार किया। उसके वध की सूक्ष्म योजना भी दोनों ने बनाई। |
| अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्। महान् विस्फोटध्वनिः जातः। अग्निज्वालाः आकाशम् अस्पृशन्। ‘किङ्ग्ज़फोर्ड् हतः’, अस्माकम् उत्तरदायित्वं पूर्णम् इति कृतार्थभावनया तौ पलायितवन्तौ। किन्तु हा धिक् ! यद्यपि सः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव। केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम्। ते मृते किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः। आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम्। किन्तु दौर्भाग्यवशात् आङ्ग्लाः आरक्षकाः तौ अवगच्छन्। वीरप्रफुल्लेन आङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत्। अनन्यगतिकः प्रफुल्लः भारतमातरं मनसा प्रणम्य ‘वन्दे मातरम्’ इति उद्घोष्य च स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। वीरबालः प्रफुल्लः हौतात्म्येन अमरः जातः। | २८ अप्रैल १९०८ को प्रफुल्ल और खुदीराम ने किङ्ग्ज़फोर्ड की विशेष बग्घी (रथ) पर बम (विस्फोटक) फेंका। भयंकर विस्फोट की आवाज़ हुई। आग की लपटों ने आकाश को छू लिया। ‘किङ्ग्ज़फोर्ड मारा गया, हमारा दायित्व पूरा हुआ’ इस सन्तोष के भाव से वे दोनों वहाँ से निकल भागे। किन्तु बड़े खेद की बात! यद्यपि वह किङ्ग्ज़फोर्ड की बग्घी थी, फिर भी उसमें वह था ही नहीं। उसमें केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री थीं। वे दोनों मारी गईं, किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड बच गया। पूरी रात दोनों क्रान्तिवीर दौड़ते रहे। किन्तु दुर्भाग्य से अँग्रेज़ पुलिस ने उन्हें घेर लिया। वीर प्रफुल्ल द्वारा अँग्रेज़ों के विरोध में किया गया प्रतीकार का प्रयास व्यर्थ हो गया। कोई अन्य उपाय न देखकर प्रफुल्ल ने मन से भारतमाता को प्रणाम कर ‘वन्दे मातरम्’ का उद्घोष किया और अपने सीने पर बन्दूक से गोली मार ली। वीर बालक प्रफुल्ल बलिदान देकर अमर हो गए। |
| आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः। तत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति। न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः – उद्बन्धनम् इति। राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्। तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः। अष्टाधिक-नवदशशततमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (११-०८-१९०८) बाल्ये वयसि एव देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं खुदीरामः हुतात्मा जातः। प्रियभारतमातुः दर्शनार्थं सः हसन्, वन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः। | अँग्रेज़ों द्वारा पकड़े गए खुदीराम को न्यायालय ले जाया गया। वहाँ वकीलों के प्रत्येक प्रश्न का खुदीराम का एक ही निश्चित उत्तर था — ‘वन्दे मातरम्’। न्यायाधीश ने निर्दयतापूर्वक बालक खुदीराम को मृत्युदण्ड (फाँसी) की सज़ा सुनाई। राष्ट्रभक्त खुदीराम के चेहरे पर भय या दुःख नहीं था, बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, सन्तोष और तेज था। यह देखकर न्यायाधीश और अँग्रेज़ अधिकारी भी चकित रह गए। ११ अगस्त १९०८ को बाल्यावस्था में ही देश की स्वतन्त्रता के लिए खुदीराम शहीद हो गए। प्रिय भारतमाता के दर्शन के लिए वे हँसते हुए और ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए आनन्दपूर्वक स्वर्ग सिधार गए। |
२. सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-सारणी)
| शब्दः | हिन्दी-अर्थः | English |
|---|---|---|
| अधिवक्तॄणाम् (पुं.ष.ब.व.) | वकीलों के | Of advocates |
| असाधारणः (नञ् तत्पु.) | असामान्य | Extraordinary |
| आचरितवन्तः (आ+चर्+क्तवतु) | मनाये | Observed |
| आतङ्कम् (आङ्+तकि+घञ्) | डर | Fear |
| आन्दोलनम् (आन्दोल्+ल्युट्) | आन्दोलन | Revolution |
| उद्बन्धनम् (उद्+बन्ध्+ल्युट्) | फाँसी | Execution |
| कदाचित् (कदा+चित्) | एक बार | Once |
| चकितः (पुं.प्र.ए.व.) | चौंकना / चकित | Amazed |
| दिवम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | स्वर्ग को | To heaven |
| निर्दयः (पुं.प्र.ए.व.) | दया रहित | Merciless |
| प्रतीकारयत्नः (पुं.प्र.ए.व.) | प्रतीकार का प्रयास | Attempt at retaliation |
| भुशुण्डी (स्त्री.प्र.ए.व.) | बन्दूक | Gun |
| व्यथितः (व्यथ्+क्त) | चिन्तित / दुखी | Worried |
| विस्फोटकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | विस्फोटक सामग्री | Explosive |
| संत्रस्तः (सम्+त्रस्+क्त) | आतंकित | Frightened |
३. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)
| १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत — |
|---|
| (क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत् ? ➔ खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्। |
| (ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म ? ➔ खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। |
| (ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान् ? ➔ सत्येन्द्रनाथः उपदिष्टवान् यत् “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्” इति। |
| (घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान् ? ➔ खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति। |
| (ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ? ➔ मृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरम् अपि राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्। तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः। |
| २. सत्यम् / असत्यम् सूचयत — | |
|---|---|
| (क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। | सत्यम् |
| (ख) निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। | सत्यम् |
| (ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः। | असत्यम् |
| (घ) खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। | सत्यम् |
| (ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। | सत्यम् |
| ३. संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत — | |
|---|---|
| (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् ➔ | ३. १९४७ |
| (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् ➔ | ४. १९०८ |
| (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् ➔ | ५. १९५० |
| (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् ➔ | १. १९०५ |
| (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् ➔ | २. १८८९ |
| ४. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत — |
|---|
| (मञ्जूषा: उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः) |
| (क) इदं सुन्दरम् उद्यानं वर्तते, यत्र सर्वत्र स्वच्छता दृश्यते। |
| (ख) आकाशे सूर्यः प्रकाशते, मेघाः विचरन्ति, पक्षिणः च उत्पतन्ति। |
| (ग) दूरे उन्नतः पर्वतः, हरिताः वृक्षाः, सुन्दराणि गृहाणि च सन्ति। |
| (घ) उद्याने विविधानि पुष्पाणि विकसन्ति। |
| (ङ) एकः बालकः द्विचक्रिकां चालयति, अन्ये च बालाः आनन्देन क्रीडन्ति। |
४. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-८)
| ५. सन्धिच्छेदं कुरुत — | |
|---|---|
| (क) इत्यादयः = इति + आदयः | (घ) प्रत्येकम् = प्रति + एकम् |
| (ख) सर्वेऽपि = सर्वे + अपि | (ङ) वयस्तेजसः = वयः + तेजसः |
| (ग) कश्चित् = कः + चित् | (च) अचिरादेव = अचिरात् + एव |
| ६. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत — | |
|---|---|
| (क) देशस्य भक्ताः ➔ | देशभक्ताः |
| (ख) बालः च क्रान्तिवीरः च ➔ | बालक्रान्तिवीरः |
| (ग) वज्रेण सदृशम् ➔ | वज्रसदृशम् |
| (घ) असेः धारा ➔ | असिधारा |
| (ङ) मृत्युः एव दण्डः ➔ | मृत्युदण्डः |
| (च) न साधारणः ➔ | असाधारणः |
| (छ) निर्गता दया यस्मात् सः ➔ | निर्दयः |
| ७. सूचनानुसारं भूतकाल-परिवर्तनं कुरुत — | |
|---|---|
| (क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्-लकारः) ➔ | वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्। |
| (ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतु-प्रत्ययः) ➔ | सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्। |
| (ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्-लकारः) ➔ | सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्। |
| (घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म) ➔ | क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। |
| (ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्-लकारः) ➔ | प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्। |
| ८. ‘चित्’ प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य पूर्णवाक्यं लिखत — | |
|---|---|
| (मञ्जूषा: कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्) | |
| (क) ............ बालकः गच्छति। ➔ | कश्चित् बालकः गच्छति। |
| (ख) ............ बालिका गच्छति। ➔ | काचित् बालिका गच्छति। |
| (ग) ............ फलं खादतु। ➔ | किञ्चित् फलं खादतु। |
| (घ) ............ लेखनी लुप्ता। ➔ | कुत्रचित् लेखनी लुप्ता। |
| (ङ) ............ सः आगच्छेत्। ➔ | कदाचित् सः आगच्छेत्। |
५. स्वाध्यायान्मा प्रमदः (युगलपदानि अव्ययानि) एवं परियोजनाकार्यम्
| १. युगल-अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — (यत्-इति, यदा-तदा, यावत्-तावत्, यद्यपि-तथापि) |
|---|
| (क) सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति। |
| (ख) यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्। |
| (ग) श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति। |
| (घ) यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्। |
| (ङ) यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत्। |
| (च) यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति। |
| (छ) यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्। |
| (ज) यदा कार्यं करोति तदा फलं प्राप्नोति। |
| (झ) यद्यपि प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः। |
| (ञ) यावत् अध्ययनं सुदृढं भवति तावत् ज्ञानं विकसितं भवति। |
| (ट) यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः। |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्) —
१. भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
२. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
३. खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये (मम, पितुः, मातुः, भ्रातुः, भगिन्याः जन्म) लिखन्तु।
४. पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
५. नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
१. भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
२. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
३. खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये (मम, पितुः, मातुः, भ्रातुः, भगिन्याः जन्म) लिखन्तु।
४. पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
५. नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।

