Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 9 NCERT Solutions | कृतं प्रतिकृतं भूयाद

Sooraj Krishna Shastri
By -
0
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
नवमः पाठः (पाठ ९) — शारदा (कक्षा ९ संस्कृतम् - R1)
Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 9 NCERT Solutions
१. पाठ-परिचयः, मूलनाटकम् एवं हिन्दी-अनुवादः
संस्कृत-पाठःहिन्दी-भावार्थः
रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ। महाभारतम् अवलम्ब्य बहवो ग्रन्थाः विरचिताः। तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् 'एकचक्रम्' इति लघुरूपकम् अन्यतमम्। महाभारते प्रतिपादितः बकासुरवधः अस्य कथावस्तु। अयं पाठ्य-भागः 'एकचक्रम्' इति रूपकस्य तृतीय-चतुर्थाङ्काभ्याम् उद्धृतः। रामायण और महाभारत दो प्रसिद्ध इतिहास-ग्रन्थ हैं। महाभारत को आधार बनाकर बहुत से ग्रन्थ रचे गए हैं। उनमें महामहोपाध्याय श्रीरङ्गनाथ शर्मा द्वारा रचित 'एकचक्रम्' नामक लघुरूपक (नाटक) प्रमुख है। महाभारत में वर्णित बकासुर-वध इसकी कथावस्तु है। यह पाठ 'एकचक्रम्' रूपक के तीसरे और चौथे अङ्क से लिया गया है।
अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः — पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति। गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति। ततः शोकाकुलेन परिवारेण सा ज्ञापिता यत् एकचक्रनगरवासिनां नातिदूरस्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत्, तद्दिने पर्यायेण तस्यैव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत् इति। तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामीति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती। इमं विषयं ज्ञात्वा ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः इति भावयन् भीमः मृष्टान्न-भाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः भवति। पूर्वकथा-प्रसङ्ग — पाण्डव एकचक्र नगर में एक ब्राह्मण के घर रहते हैं। घर में रोने की आवाज़ सुनकर पाण्डवों की माता कुन्ती वहाँ जाकर रोने का कारण पूछती हैं। तब शोकाकुल परिवार उन्हें बताता है कि नगर के पास रहने वाले बक नामक असुर के साथ हुए समझौते के अनुसार प्रतिदिन एक नगरवासी स्वेच्छा से असुर का भोजन बनता है, और उस दिन बारी से उसी ब्राह्मण परिवार के बलिदान की बारी थी। उनकी दुःस्थिति जानकर कुन्ती ने अपने पुत्रों में से एक को बकासुर के पास भेजने की प्रतिज्ञा की। यह जानकर कि ब्राह्मण द्वारा किए गए उपकार का बदला चुकाने का समय आ गया है, भीम स्वादिष्ट भोजन के बर्तन सहित बकासुर के पास जाने को तैयार होते हैं।
(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह)
कुन्ती: पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
भीमः: सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसतिप्रदानेन।
कुन्ती: आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः: श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।
कुन्ती: श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः।
भीमः: बाढम्।
कुन्ती: न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः। तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
भीमः: विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती: (मौनमवलम्बते)
कुन्ती: पुत्र! मैंने पड़ोसी ब्राह्मण को कुछ वचन दिया है।
भीम: बहुत अच्छा किया। वे अतिथि-सेवक वास्तव में आवास देकर हमारे उपकारी हैं।
कुन्ती: सुनो, इस एकचक्र नगर के पास के पर्वत पर बक नामक दैत्य रहता है।
भीम: उस दुरात्मा का वृत्तान्त सुना है। बारी-बारी से नगरवासी उसे बलि (भोजन) पहुँचाते हैं।
कुन्ती: कल प्रातः इस ब्राह्मण की बारी है।
भीम: जी हाँ।
कुन्ती: इतना ही नहीं, वह राक्षस नरभक्षी सुना जाता है। भोजन सामग्री के साथ एक मनुष्य भी उसे भेजना पड़ता है। इसलिए बालक के तपस्वी पिता शोक कर रहे हैं।
भीम: शेष बात समझ गया। आपने वचन दिया है कि मेरे पुत्रों में से कोई एक भेजा जाएगा।
कुन्ती: (मौन रहती हैं)
भीमः: मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्। क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति। पश्य —
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ॥

अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।
कुन्ती: वत्स भीम ! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्।
भीमः: अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
भीम: माता! इसमें कुछ भी शोक करने योग्य नहीं है। क्षत्राणी के लिए जो उचित था, वही आपने किया। यह वचन उचित है। यह वेदपाठी पड़ोसी प्रत्युपकार के योग्य है। देखिए —
लम्बे समय से दूसरों द्वारा भिक्षा-प्रदान से हम उपकृत हुए हैं। किए गए उपकार का बदला चुकाया जाए, यही सनातन धर्म है।
मैं ही बकासुर के पास जाऊँगा।
कुन्ती: वत्स भीम! भरतवंश के दीपक मेरे पुत्र ने अपने अनुरूप ही कहा है। गाड़ी भरकर स्वादिष्ट भोजन राक्षस के लिए भेजना होता है। अतः मैं ब्राह्मण परिवार को इसे तैयार करने के लिए कहती हूँ।
भीम: अहा! यह मुझे बहुत प्रिय है। तैयार करवाइए। आपने मेरे लिए एक और प्रिय कार्य किया है कि भरपूर भोजन मिलेगा।
(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः)
युधिष्ठिरः: (विलोक्य) अये ! हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः।
भीमः: प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
अर्जुनः: स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः: ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः: पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः: अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?
भीमः: तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
युधिष्ठिरः: आयोधनमिति। केन ?
भीमः: बकासुरेण।
युधिष्ठिर: (देखकर) अरे! भीम तो खुशी से आँखें फैलाए हुए हैं।
भीम: मेरे लिए भरपूर भोजन उपस्थित है।
अर्जुन: पेटू (भोजनप्रिय) का हर्षित होना उचित ही है।
नकुल: बड़े भैया के तो होंठ भी फड़क रहे हैं।
भीम: देखो, भुजाएँ भी फड़क रही हैं।
सहदेव: क्या दोनों हाथों से खाओगे?
भीम: वह भी होगा। केवल भोजन ही नहीं, युद्ध भी उपस्थित है।
युधिष्ठिर: युद्ध! किसके साथ?
भीम: बकासुर के साथ।
युधिष्ठिरः: अम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ?
कुन्ती: पुत्रकाः ! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। अद्य पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य। स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
युधिष्ठिरः: ततस्ततः। ज्ञातमवशिष्टं मातः ! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?
भीमः: धर्मं विजानता भवता धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः। न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
युधिष्ठिरः: वत्स भीमसेन ! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः: ततः किम् ? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
अर्जुनः: धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः: मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

(ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः)
युधिष्ठिर: माता! आपने यह क्या किया?
कुन्ती: पुत्रो! तुम नगरवासियों द्वारा बकासुर को भोजन देने की व्यवस्था जानते हो। आज पड़ोसी ब्राह्मण की बारी है। वह एक पुत्र वाला तपस्वी अत्यन्त विलाप कर रहा है।
युधिष्ठिर: फिर क्या हुआ? आगे की बात समझ गया माता! मैं आपके इस निर्णय का समर्थन नहीं करता। जिस वीर के भुजबल के सहारे हम सुख से सोते हैं और जिसे सोचकर दुर्योधन को नींद नहीं आती, उस भीम को भेजने का संकल्प आपने कैसे किया?
भीम: धर्म को जानने वाले आपको यहाँ धर्म का पालन देखना चाहिए। माता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं किया जा सकता।
युधिष्ठिर: वत्स भीमसेन! वह राक्षस बलवान और नरभक्षी सुना जाता है।
भीम: तो क्या हुआ? भीम भी राक्षसों का नाश करने वाला जाना जाता है। शंका मत कीजिए, मैं उस दुरात्मा को मार दूँगा।
अर्जुन: मैं धनुष लेकर आपके पीछे चलता हूँ।
भीम: नहीं-नहीं! तीखे दाँतों वाला सिंह किसी सहायक की अपेक्षा नहीं करता। ये मेरी दो पुष्ट भुजाएँ ही मेरी स्वाभाविक सहायक हैं। जैसे सिंह छोटे पशु को मारता है, वैसे ही मैं बक का नाश कर दूँगा। (सबसे आज्ञा लेकर भीम प्रस्थान करते हैं)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
बकः: मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः: सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
बकः: कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः: नरभक्षणम्।
बकः: नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
भीमः: नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
बकः: क्षत्रियोऽसि ?
भीमः: बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥
बक: अरे नीच मनुष्य! मुझे भोजन परोस।
भीम: सारा भोजन मेरे पेट में स्थित भगवान जठराग्नि को परोसा जा चुका है। मैं तुझ धर्म-विरोधी को मारने आया हूँ।
बक: कैसे, मैंने कौन-सा अधर्म किया है? (हँसते हुए पेट सहलाकर)
भीम: नरभक्षण (मनुष्यों को खाना)।
बक: नरभक्षण तो मांसाहारी राक्षसों का धर्म है।
भीम: और मनुष्यों की रक्षा करना पृथ्वीपालक क्षत्रियों का धर्म है।
बक: क्या तू क्षत्रिय है?
भीम: हाँ, मैं क्षत्रिय हूँ। मैं सज्जनों का रक्षक, बलवानों में श्रेष्ठ, हिडिम्ब का संहारक और तुम जैसे राक्षसों की मृत्यु हूँ।
बकः: अहह ! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान् ?
भीमसेनः: कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
बकः: इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
भीमसेनः: इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
बकः: वाचाट ! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः: अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष बाहुः।
(उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)
बक: अरे! तुम मेरे मित्र हिडिम्ब के वधकर्ता कुन्तीपुत्र हो?
भीमसेन: निश्चय ही! मैं कुन्तीपुत्र भीमसेन हूँ।
बक: यह मेरा सौभाग्य है। बहुत दिनों से खोजा गया शिकार स्वयं बाघ की गुफा में आ गिरा। तुम मेरे प्रशंसनीय शत्रु हो।
भीमसेन: यह मेरे लिए मंगलसूचक है कि तुम मुझे प्रशंसनीय शत्रु मानते हो। अब अपने मित्र हिडिम्ब के पीछे (यमलोक) जाओ।
बक: अरे बकवादी क्षत्रिय बालक! शस्त्र उठा, मैं तेरा घमण्ड चूर करता हूँ।
भीमसेन: शस्त्र उठाने का ढोंग छोड़ो, तुम्हारे मस्तक की हड्डी तोड़ने के लिए मेरी यह भुजा ही पर्याप्त है।
(दोनों प्रहार करते हैं। मल्लयुद्ध होता है। बक मारा जाकर गिर पड़ता है।)
२. सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-सारणी)
शब्दःसंस्कृत-अर्थःहिन्दी-अर्थःEnglish
अभिहितम् (अभि+धा+क्त)उक्तम्कहा गयाSaid
आकर्णय (आ+कर्ण्+लोट्)शृणुसुनोListen
आतिथेयः (पुं.प्र.ए.व.)अतिथिसेवाकारकःअतिथि की सेवा करने वालाHost
आयोधनम् (नपुं.द्वि.ए.व.)युद्धम्युद्धBattle
उत्फुल्लाक्षः (बहुव्रीहिः)विकसितनयनःआँखें फैलाए हुएWith wide-open eyes
औदरिकः (उदर+ठक्)भोजनप्रियःपेटू / भोजनप्रियGlutton
कामम् (अव्ययम्)निश्चयेननिश्चित हीCertainly
जठरस्थाय (पुं.च.ए.व.)जठरे तिष्ठति, तस्मैपेट में विद्यमान के लिएFor what is in stomach
निषूदकः (पुं.प्र.ए.व.)विनाशकःविनाशकDestroyer
क्षुद्रमृगम् (पुं.द्वि.ए.व.)क्षुद्रः मृगः, तम्छोटे पशु कोSmall animal
क्षत्रियाण्या (स्त्री.तृ.ए.व.)क्षत्रियस्य पत्नी, तयाक्षत्रिय की पत्नी के द्वाराBy Kshatriya's wife
परिदेवयते (परि+दिव्)विलपतिविलाप करता हैLaments
परिवेषय (परि+विष्+लोट्)स्थापयतुम परोसो(You) Serve
पीवरौ (पुं.प्र.द्वि.व.)स्थूलौ(दो) पुष्ट / स्थूल(Two) Stout
पौराः (पुं.प्र.ब.व.)नागरिकाःनागरिकCitizens
प्रतिवेशी (पुं.प्र.ए.व.)निकट गृहवासीपड़ोसीNeighbour
प्रतिश्रुतम् (प्रति+श्रु+क्त)प्रतिज्ञातम्वचन दिया गयाPromised
प्रभूतम् (नपुं.द्वि.ए.व.)अधिकम्अधिक / भरपूरAbundant
प्रतिश्रवः (पुं.प्र.ए.व.)प्रतिज्ञावचनPromise
प्रत्यादेशम् (पुं.द्वि.ए.व.)उल्लङ्घनम् / निराकरणम्अवज्ञाDisobedience
बाढम् (अव्ययम्)नूनम्निश्चित / हाँCertainly
मल्लयुद्धम् (नपुं.प्र.ए.व.)मल्लानां युद्धम्पहलवानों का युद्धWrestling
मानुषापसद (स.तत्पु.)मानुषेषु अपसदहे निकृष्ट मानवO' Low human
मृष्टान्नम् (कर्मधारयः)मृष्टम् अन्नम्स्वादिष्ट भोजनTasty Food
वाचाट (पुं.सं.ए.व.)प्रलापकहे डींग मारने वालेO' Boastful
विप्रस्य (पुं.ष.ए.व.)ब्राह्मणस्यब्राह्मण काOf Brahmana
विशङ्कया (स्त्री.तृ.ए.व.)विशेषसंशयेनविशिष्ट संशय सेBy the doubt
व्याघ्रगह्वरम्व्याघ्रस्य गह्वरम्बाघ की गुफाTiger-Cave
श्रोत्रियः (पुं.प्र.ए.व.)श्रोत्रम् अधीते इतिजिसने वेद पढ़ा होVedic scholar
हनिष्यामि (हन्+लृट्)वधं करिष्यामिमार दूँगाWill kill
हुताशनाय (पुं.च.ए.व.)अग्नयेअग्नि के लिएFor the Fire
३. अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानां भावार्थः)
१. वयं नागरिकैः बहुकालं भिक्षा-प्रदानेन पोषिताः। उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत् इति एषः शाश्वतः धर्मः।
२. एतौ हि, पुष्टौ, भुजौ, मम सहजातौ उपकारकौ। सिंहः तुच्छं वन्यप्राणिनमिव, अहं, बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि।
४. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-५)
१. अधः प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत —
(क) भीमस्य जननी का ?कुन्ती
(ख) कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति ?युधिष्ठिरः
(ग) पाण्डवानाम् उपकर्ता कः ?ब्राह्मणः (प्रतिवेशी)
(घ) कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते ?भीमम्
(ङ) पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म ?एकचक्रनगरे
(च) भरतवंशप्रदीपः कः ?भीमः
(छ) कः भृशं परिदेवयते ?ब्राह्मणः (एकपुत्रः तपस्वी)
२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत —
(क) “भैक्षप्रदानेन...” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः ?
➔ कृतं प्रतिकृतं भूयात् (अर्थात् उपकारस्य प्रत्युपकारः भवेत्) एषः सनातनः धर्मः।
(ख) बकनामा दैत्यः कुत्र वसति ?
➔ बकनामा दैत्यः एकचक्रपुरस्य अदूरवर्तिनि पर्वते वसति।
(ग) कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती ?
➔ कुन्ती प्रतिश्रुतवती यत् मत्पुत्रेषु कोऽपि बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यते इति।
(घ) भीमस्य अग्रजः कः ?
➔ भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः।
(ङ) का प्रत्यादेशं न अर्हति ?
➔ मातुः आज्ञा प्रत्यादेशं न अर्हति।
(च) पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति ?
➔ पौराः पर्यायक्रमेण बकासुराय बलिम् आहरन्ति।
(छ) क्षत्रियाणां धर्मः कः ?
➔ नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
३. वाक्यानि केन/कया कं/कां प्रति उक्तानि —केन/कयाकं/कां प्रति
१. न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।भीमेनयुधिष्ठिरम्
२. न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।भीमेनअर्जुनम्
३. क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्।भीमेनकुन्तीम्
४. अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?सहदेवेनभीमम्
५. तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?युधिष्ठिरेणकुन्तीम्
६. नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।बकेनभीमम्
४. रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत —
(क) सम्यगनुष्ठितम् ➔सम्यक् + अनुष्ठितम् (जश्त्व-व्यञ्जनसन्धिः)
(ख) पुरस्यादूरवर्तिनि ➔पुरस्य + अदूरवर्तिनि (दीर्घ-स्वरसन्धिः)
(ग) दुरात्मनो वृत्तम् ➔दुरात्मनः + वृत्तम् (उत्व-विसर्गसन्धिः)
(घ) मानुषोऽपि ➔मानुषः + अपि (उत्व-विसर्गसन्धिः / पूर्वरूपसन्धिः)
(ङ) नास्त्यत्र ➔न + अस्ति + अत्र (दीर्घ + यण्-स्वरसन्धिः)
(च) तदनुष्ठितम् ➔तत् + अनुष्ठितम् (जश्त्व-व्यञ्जनसन्धिः)
(छ) खल्वेकपुत्रस्तपस्वी ➔खलु + एकपुत्रः + तपस्वी (यण् + सत्व-विसर्गसन्धिः)
(ज) सङ्कल्पितम् ➔सम् + कल्पितम् (अनुस्वार / परसवर्ण-व्यञ्जनसन्धिः)
(झ) धर्मसङ्ग्रहोऽत्र ➔धर्मसङ्ग्रहः + अत्र (उत्व-विसर्ग / पूर्वरूपसन्धिः)
(ञ) राक्षस इति ➔राक्षसः + इति (विसर्गलोपसन्धिः)
५. पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत — (यथा – पिता = जनकः)
(क) आयोधनम् ➔ ५. युद्धम्(घ) अम्ब ➔ २. जननी
(ख) विप्रः ➔ १. ब्राह्मणः(ङ) हुताशनः ➔ ४. अग्निः
(ग) असुरः ➔ ३. दैत्यः
५. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ६-१०)
६. विपरीतार्थक-शब्दान् लिखत — (यथा – पीवरः × कृशः)
(क) उपकृतः ➔ अपकृतः (अनुपकृतः)(ग) उचितम् ➔ अनुचितम्
(ख) अग्रजस्य ➔ अनुजस्य(घ) हर्षः ➔ विषादः / शोकः
७. मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत — (यथा – पीवरौ बाहू)
(क) शकटपूरं मृष्टान्नम्(घ) कौन्तेयः भीमः
(ख) प्रतिवेशी ब्राह्मणः(ङ) जठरस्थः हुताशनः
(ग) खरदंष्ट्रः मृगाधिपः(च) क्षत्रियाणी कुन्ती
८. समस्तपदानि लिखत — (यथा – मृष्टम् अन्नं ➔ मृष्टान्नम्)
(क) वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे। ➔भुजबलम्
(ख) भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। ➔धर्मसङ्ग्रहः
(ग) नहि मातुः आज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। ➔मातुराज्ञा
(घ) धनुः धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि। ➔धनुर्धरः
(ङ) नहि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते। ➔मृगाधिपः
(च) अस्य पुरस्य न दूरे वर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः। ➔अदूरवर्तिनि
९. अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत —
(क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। ➔६. उत्साहः (सहायताभावः)
(ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? ➔२. निराशा
(ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ? ➔१. हासः
(घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। ➔५. ओजः
(ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। ➔३. ग्लानिः
(च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। ➔४. अधिकारः
१०. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत — (यथा – भवत्या प्रतिश्रुतम् ➔ भवती प्रतिश्रुतवती)
(क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्। ➔क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती।
(ख) भवत्या सज्जीक्रियताम्। ➔भवती सज्जीकरोतु।
(ग) भवत्या उपक्षिप्तम्। ➔भवती उपक्षिप्तवती।
(घ) त्वया सङ्कल्पितम्। ➔त्वं सङ्कल्पितवान् / सङ्कल्पितवती।
(ङ) भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। ➔भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्यतु / पश्येत्।
(च) पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः। ➔पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः / प्रेषयन्तु।
६. स्वाध्यायान्मा प्रमदः एवं परियोजनाकार्यम्
कविकालकृतीनां विचारः
कविःविद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा (७.४.१९२६ – २०१४)
जन्मस्थानम्नडहल्ली ग्रामः, शिवमोग्गमण्डलम्, कर्णाटकराज्यम्
उपाधयःमहामहोपाध्यायः, विद्यावारिधिः, व्याकरणशास्त्रप्रवीणः, राष्ट्रप्रशस्तिभाक्, राज्यप्रशस्तिभाक्
प्रसिद्धाः कृतयःबाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितम् इत्यादयः (बेङ्गलूरुस्थे चामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालये व्याकरणप्राध्यापकः आसीत्।)
अमरकोषः —
१. असुरः — असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः।
२. आयोधनम् — युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।
३. तनयः — आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रस्त्रियां त्वमी।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्) —
१. अस्य रूपकस्य अभिनय-अंशान् ज्ञात्वा स्वशालायाम् अभिनयं कुरुत।
२. अस्मिन् रूपके विद्यमानानां पात्राणां नामानि विलिख्य तेषां विषये टिप्पणीं लिखत।
३. विद्यालयस्य ग्रन्थालयं गत्वा महाभारतस्य विविधपात्राणां विषये पठित्वा मित्रैः सह आलोचनां कुरुत।

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!