उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
सप्तमः पाठः (पाठ ७) — शारदा (कक्षा ९ संस्कृतम् - R1)
१. पाठ-परिचयः, मूलकथा एवं हिन्दी-अनुवादः
| संस्कृत-पाठः | हिन्दी-भावार्थः |
|---|---|
| पुत्रः: मातः ! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि। माता: न हि पुत्र ! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्। पुत्रः: मातः ! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ? माता: एहि पुत्र ! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि। पुत्रः: मातः ! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु। |
पुत्र: माताजी! देखिए, आज मुझे रास्ते में पड़ा हुआ धन मिला। इस धन से मैं बहुत से खिलौने खरीदूँगा। माता: नहीं बेटा! यह किसी दूसरे का मेहनत से कमाया हुआ धन है, उसी को लौटा देना चाहिए। दूसरे के धन को तिनके के समान समझना चाहिए। पुत्र: माताजी! दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है? माता: आओ बेटा! मैं तुम्हें पञ्चतन्त्र की एक कथा सुनाती हूँ, जिससे तुम अपने प्रश्न का उत्तर प्राप्त कर सकोगे। पुत्र: माताजी! तो कृपया शीघ्र सुनाइए। |
| कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। अथ कदाचित् पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति। अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह — | किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नाम के दो मित्र रहते थे। एक बार पापबुद्धि ने सोचा कि मैं तो मूर्ख और दरिद्रता से पीड़ित हूँ। इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाता हूँ, वहाँ इसके सहारे धन कमाऊँगा और बाद में इसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा। तब दूसरे दिन उसने धर्मबुद्धि के पास जाकर कहा — |
| पापबुद्धिः: भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवमेव कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव — देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्। भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥ विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्। यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥ अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति। अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह – अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः। (ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्।) |
पापबुद्धि: हे मित्र! जब आप वृद्ध हो जाएँगे, तब ‘बचपन या जवानी में मैंने ऐसा किया था’ यह कहने योग्य कौन-सा कार्य याद करेंगे? यदि आपने दूसरा देश देखा ही नहीं, तो अपने बच्चों को दूसरे देशों के विषय में कौन-सी कहानी सुनाएँगे? कहा भी गया है — इस धरती पर घूमते हुए जिसने दूसरे देशों की अनेक भाषाएँ, वेशभूषा आदि नहीं जानीं, उसके जन्म का फल व्यर्थ है। मनुष्य तब तक विद्या, धन और शिल्प भली-भाँति प्राप्त नहीं करता, जब तक वह प्रसन्न होकर एक देश से दूसरे देश नहीं जाता। इसलिए हम दोनों दूसरे देश जाकर धन कमाकर आते हैं। उसकी यह बात सुनकर प्रसन्न मन से धर्मबुद्धि ने कहा — ठीक है, गुरुजनों की आज्ञा से चलते हैं। (तब वे दोनों गुरुजनों की अनुमति लेकर शुभ दिन में विदेश चल पड़े। पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत धन कमाया।) |
| पापबुद्धिः: मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः। धर्मबुद्धिः: अथ किम्। तथैवास्तु। (यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा) पापबुद्धिः: भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्। अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः। धर्मबुद्धिः: सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः। यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्। |
पापबुद्धि: मित्र! अब हम दोनों ने बहुत धन कमा लिया है। यहाँ आए हुए कई वर्ष बीत गए, सारा धन लेकर अपने गाँव चलते हैं। धर्मबुद्धि: और क्या, ऐसा ही हो। (जब वे अपने नगर के पास आए तब) पापबुद्धि: मित्र! यह सारा धन घर ले जाना उचित नहीं है। इसलिए इस धन को यहीं घने जंगल में कहीं भूमि में गाड़कर थोड़ा-सा लेकर घर चलते हैं। धर्मबुद्धि: आपने बिल्कुल सही कहा, वैसा ही करते हैं। जैसा दोनों ने सोचा, वैसे ही भूमि खोदकर वहीं धन गाड़कर वे अपने घर चले गए। दूसरे दिन पापबुद्धि आधी रात को जंगल में जाकर वह सारा धन निकाल लाया और गड्ढा भरकर अपने घर आ गया। |
| (अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्) पापबुद्धिः: सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि। अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः। धर्मबुद्धिः: अस्तु मित्र ! गच्छावः। (अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्) पापबुद्धिः: भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन। तत्प्रयच्छ मे तदर्धम्। अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि। धर्मबुद्धिः: भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि। मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्। आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥ |
(कुछ दिनों के बाद) पापबुद्धि: मित्र! मेरे परिवार में बहुत लोग हैं, धन के अभाव से कष्ट हो रहा है। इसलिए वहाँ जाकर थोड़ा-सा धन ले आते हैं। धर्मबुद्धि: ठीक है मित्र, चलते हैं। (दोनों ने जाकर जैसे ही उस स्थान को खोदा, वहाँ खाली बर्तन देखा। इसी बीच पापबुद्धि सिर पीटते हुए बोला) पापबुद्धि: अरे धर्मबुद्धि! यह धन तुम्हीं ने चुराया है, किसी और ने नहीं। इसलिए मुझे उसका आधा हिस्सा दो, नहीं तो मैं राजदरबार में शिकायत करूँगा। धर्मबुद्धि: अरे दुष्ट! ऐसा मत बोल। मैं तो धर्मबुद्धि हूँ, ऐसा चोरी का काम नहीं करता। धार्मिक बुद्धि वाले लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, पराए धन को मिट्टी के ढेले के समान और सभी प्राणियों को अपने समान देखते हैं। |
| (एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ) धर्माधिकारी: ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः। अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति। अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति। (अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्) पापबुद्धिः: तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति। पिता: वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। पापबुद्धिः: तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः। तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति। तत्र भवान् साम्प्रतमेव प्रविशतु। ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति। |
(इस प्रकार दोनों झगड़ते हुए न्यायाधीश के पास गए) धर्माधिकारी: तुम दोनों में से किसी की चोरी का कोई गवाह नहीं है। अतः जहाँ मानवीय प्रमाण उपलब्ध न हो, वहाँ वनदेवता ही न्याय करेंगे। इसलिए प्रातःकाल तुम दोनों हमारे साथ उस वन में चलो, वहीं निर्णय होगा। (इसी बीच पापबुद्धि ने घर जाकर अपने पिता को समझाया) पापबुद्धि: पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत-सा धन चुराया है। यदि आप मेरे कहे अनुसार बोलेंगे तो वह धन मेरे पास सुरक्षित रहेगा, नहीं तो हमारे प्राणों के साथ चला जाएगा। पिता: बेटा! जल्दी बताओ, मैं क्या करूँ जिससे वह धन सुरक्षित रहे। पापबुद्धि: पिताजी! वन में महाशमी नाम का एक वृक्ष है, उसमें एक बड़ा कोटर (खोखला) है। आप अभी उसमें घुस जाइए। फिर सुबह जब मैं सत्य सुनने के लिए प्रार्थना करूँ, तब आप कहिएगा कि 'धर्मबुद्धि चोर है'। |
| (तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः। अन्येऽपि सामाजिकाः तद्द्रष्टुमागताः) पापबुद्धिः: आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय। पिता (शमीकोटरस्थः): भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्। (तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः) सर्वे जनाः: धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः। |
(ऐसा करने पर, प्रातःकाल स्नान करके पापबुद्धि धर्मबुद्धि और धर्माधिकारी के साथ न्याय के लिए वनदेवता के पास आया। अन्य नागरिक भी देखने आए।) पापबुद्धि: सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, भूमि, जल, हृदय, यम, दिन, रात्रि, दोनों संध्याएँ और धर्म—ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं। हे भगवती वनदेवता! हम दोनों में जो चोर है, आप बताइए। पिता (कोटर में बैठा हुआ): अरे! सुनो, सुनो! धर्मबुद्धि ने यह धन चुराया है। (यह सुनकर सभी लोग आश्चर्य से फटी आँखों वाले हो गए।) सभी लोग: धन चुराने के अपराध के कारण शास्त्रोक्त विधि से धर्मबुद्धि को दण्ड दिया जाना चाहिए। |
| धर्मबुद्धिः: इदं मिथ्याभाषितमस्ति। नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति। अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः।) जनाः: (साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ? पिता: एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः) धर्माधिकारी: एष पापबुद्धिः दण्डनीयः। (राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः, धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च) सर्वे जनाः: भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् तस्य पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्। |
धर्मबुद्धि: यह झूठ बोला गया है। मैंने चोरी नहीं की। मैं इस शमी-कोटर को सूखी लकड़ियों (ईंधन) से घेरकर आग लगाता हूँ। (ऐसा ही करता है। कोटर के जलते ही अधजले शरीर और फटी आँखों वाला पापबुद्धि का पिता करुण विलाप करता हुआ बाहर निकला।) लोग: (आश्चर्य से) अरे! यह क्या है? यह क्या है? पिता: यह सब पापबुद्धि की करतूत है। (यह कहकर मर गया) धर्माधिकारी: यह पापबुद्धि दण्डनीय है। (राजपुरुषों ने नियमानुसार पापबुद्धि को दण्ड दिया और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की।) सभी लोग: हे धर्मबुद्धि! तुमने ठीक किया। पापबुद्धि की व्यर्थ चतुराई से उसका पिता आग में मारा गया। इसलिए ठीक ही कहा गया है — बुद्धिमान को उपाय के साथ-साथ अपाय (संकट) का भी विचार करना चाहिए। |
२. सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-सारणी)
| शब्दः | हिन्दी-अर्थः | English |
|---|---|---|
| अटव्याम् (स्त्री.स.ए.व.) | जंगल में | In the forest |
| अपायम् (पुं.द्वि.ए.व.) | समस्या / संकट | Problem / Danger |
| अहनि (अहन्, नपुं.स.ए.व.) | दिन के समय | During the day |
| आपः (स्त्री.प्र.ब.व.) | जल | Water |
| उत्फुल्ललोचनाः (बहु.) | आश्चर्य से फटी आँखों वाले | Wide-eyed with surprise |
| खनित्वा (खन्+क्त्वा) | खोद कर | Having dug |
| द्यौः (स्त्री.प्र.ए.व.) | आकाश | Sky |
| धरणीपीठे (ष.तत्पु.) | धरती पर | On the earth |
| निक्षिप्य (नि+क्षिप्+ल्यप्) | रखकर / गाड़कर | Having kept |
| निशीथे (पुं.स.ए.व.) | आधी रात में | At midnight |
| परिवेष्ट्य (परि+वेष्ट्+ल्यप्) | घेरकर | Having surrounded |
| प्रहृष्टमनाः (बहु.) | प्रसन्न मन वाला | Joyful minded |
| भाण्डम् (नपुं.द्वि.ए.व.) | बर्तन | Pot |
| यास्यति (या+लृट्) | जाएगा | Will go |
| वञ्चयित्वा (वञ्च्+क्त्वा) | ठग कर | Having deceived |
| वीक्षन्ते (वि+ईक्ष्+लट्) | देखते हैं | See |
| व्रजति (व्रज्+लट्) | जाता है | He goes |
| लोष्ठवत् (लोष्ठ+वत्) | पत्थर के टुकड़े / ढेले के समान | Like a clod / stone |
| स्फुटितेक्षणः (बहु.) | नष्ट हुई आँखों वाला | One with damaged eyes |
३. अत्र इदम् अवधेयम् (नित्यबहुवचनान्तशब्दाः एवं विशेषण-विशेष्य)
१. नित्यबहुवचनान्तशब्दाः — संस्कृतभाषायाम् अनेके शब्दाः नित्यबहुवचनान्ताः भवन्ति। यथा – आपः (जल), दाराः (पत्नी), लाजाः (खील), अक्षताः (अक्षत), गृहाः (घर/पत्नी), प्राणाः, असवः (प्राण), वर्षाः (वर्षा), समाः (वर्ष), सिकताः (रेत), कति, यति, तति तथा त्रि-आरभ्य संख्याः (त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः आदि)।
| २. विशेषणानि विशेष्याणि च (लिङ्ग-विभक्ति-वचन-सम्बन्धः) | ||
|---|---|---|
| नूतनं भवनम् — नूतनः विद्यालयः | चतुरः बालः — चतुराः बालाः | बुद्धिमती गृहिणी — बुद्धिमत्या गृहिण्या |
| (लिङ्ग सम्बन्धः) | (वचन सम्बन्धः) | (विभक्ति सम्बन्धः) |
| सर्वनामविशेषणानि — एषः पिता | एषा माता | एतत् मित्रम् || कः समर्थः ? | का चतुरा ? | किम् उत्तमम् ? | ||
४. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)
| १. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत — |
|---|
| (क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ? ➔ आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयं, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मश्च नरस्य वृत्तं जानन्ति। |
| (ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ? ➔ धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते। |
| (ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ? ➔ धरणीपीठे भ्रमता येन देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्। |
| (घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ? ➔ पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् यत् मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः, भवान् महाशमीवृक्षस्य कोटरे प्रविश्य प्रभाते वदतु यद् धर्मबुद्धिः चौरः इति। |
| (ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ? ➔ प्राज्ञः उपायं तथा अपायं च चिन्तयेत्। |
| (च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ? ➔ यदा मानवः हृष्टः सन् भूमौ देशाद् देशान्तरं व्रजति, तदा सः सम्यक् विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति। |
| (छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ? ➔ पापबुद्धिः चिन्तितवान् यत् अहं मूर्खः दरिद्रतया पीडितश्च, अतः धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गत्वा तस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति। |
| २. स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — | |
|---|---|
| (क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि। ➔ | कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ? |
| (ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः। ➔ | सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ? |
| (ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्। ➔ | कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ? |
| (घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः। ➔ | तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः ? |
| (ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि। ➔ | अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ? |
| ३. कः कं प्रति कथयति इति लिखत — | कः | कं प्रति |
|---|---|---|
| (क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। | पिता | पापबुद्धिम् |
| (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। | धर्माधिकारी | धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च |
| (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। | पापबुद्धिः | धर्मबुद्धिम् |
| (घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। | धर्मबुद्धिः | पापबुद्धिम् |
| (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। | पापबुद्धेः पिता | जनान् (धर्माधिकारिणं च) |
| ४. भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत — | |
|---|---|
| (क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। ➔ | राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति। |
| (ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। ➔ | पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति। |
| (ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। ➔ | पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति। |
| (घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। ➔ | अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति। |
| (ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। ➔ | सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति। |
५. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-७)
| ५. श्लोकानां भावार्थेषु कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — |
|---|
| (क) सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः। |
| (ख) यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति। |
| (ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति। |
| (घ) बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्। |
| ६. अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत — (यथा – अर्थोपार्जनम् ➔ अर्थस्य उपार्जनम्) | |
|---|---|
| (क) गुरुजनाज्ञया ➔ गुरुजनानाम् आज्ञया | (घ) बुद्धिप्रभावेण ➔ बुद्धेः प्रभावेण |
| (ख) वनदेवता ➔ वनस्य देवता | (ङ) धरण्याः पीठे ➔ धरणीपीठे |
| (ग) वित्तस्य अभावात् ➔ वित्ताभावात् | (च) राजपुरुषाः ➔ राज्ञः पुरुषाः |
| ७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत — | |
|---|---|
| १. कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। | (घ) |
| २. ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। | (ख) |
| ३. यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। | (ङ) |
| ४. द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। | (ग) |
| ५. भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति। | (क) |
| ६. राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। | (च) |
६. स्वाध्यायान्मा प्रमदः एवं परियोजनाकार्यम्
१. पञ्चतन्त्रम् — पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे कथाः पञ्चसु तन्त्रेषु विभक्ताः सन्ति — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकम् चेति। प्रस्तुतकथा 'मित्रभेदः' इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।
| २. क्तवतुप्रत्ययः (भूतकालार्थे कर्तरि) | |||
|---|---|---|---|
| धातुः + प्रत्ययः | पुंलिङ्गे | स्त्रीलिङ्गे | नपुंसकलिङ्गे |
| पठ् + क्तवतु | बालकः पठितवान् | बालिका पठितवती | मित्रं पठितवत् |
| खाद् + क्तवतु | बालकः खादितवान् | बालिका खादितवती | मित्रं खादितवत् |
| कृ + क्तवतु | बालकः कृतवान् | बालिका कृतवती | मित्रं कृतवत् |
| ३. तत्पुरुषसमासः (उत्तरपदप्रधानः) | |
|---|---|
| शरणम् आगतः – शरणागतः | द्वितीयातत्पुरुषः |
| सुखेन अन्वितः – सुखान्वितः | तृतीयातत्पुरुषः |
| छात्रेभ्यः हितम् – छात्रहितम् | चतुर्थीतत्पुरुषः |
| रोगात् भयम् – रोगभयम् | पञ्चमीतत्पुरुषः |
| देशस्य भक्तः – देशभक्तः | षष्ठीतत्पुरुषः |
| कार्ये कुशलः – कार्यकुशलः | सप्तमीतत्पुरुषः |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्) —
१. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत।
२. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु।
१. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत।
२. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु।

