अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर)
१. एकपदेन उत्तरं लिखत
(क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः ?
उत्तर: धर्मः
(ख) कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति ?
उत्तर: पर्याप्तधनस्य (या धनस्य)
(ग) स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ?
उत्तर: त्रिविधः
(घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?
उत्तर: अनैतिकः
(ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ?
उत्तर: स्वाभिमानस्य
(च) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ?
उत्तर: घटः
२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः" इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
उत्तर: “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः" इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते।
(ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ?
उत्तर: सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्।
(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?
उत्तर: ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मार्थयोः (धर्मस्य अर्थस्य च) चिन्तनम् आवश्यकम्।
(घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति ?
उत्तर: जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति।
(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते ?
उत्तर: लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।
३. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत
| वाक्यम् | ग्रन्थः (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । | चाणक्यनीतिः |
| (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। | १. गरुडपुराणम् |
| (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। | २. मनुस्मृतिः |
| (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः । | ३. अर्थशास्त्रम् |
४. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) सुखस्य मूलं धर्मः ।
प्रश्न: कस्य मूलं धर्मः ?
(ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
प्रश्न: दिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?
(ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।
प्रश्न: केन एव धनार्जनं करणीयम् ?
(घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ।
प्रश्न: कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?
(ङ) संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
प्रश्न: संकटकाले स्वाभिमानिजनः कस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ?
५. उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
| धातुः | प्रथम पुरुष एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| विद् | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
| लभ् | लभते | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष | अपेक्षते | अपेक्षेते | अपेक्षन्ते |
| वर्ध | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| सेव् | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मोद् | मोदते | मोदेते | मोदन्ते |
६. अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत
(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः" इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति ?
उत्तर: (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।
(ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ?
उत्तर: (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्।
(ग) “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्" इत्यस्य तात्पर्यं किम् ?
उत्तर: (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः ।
(घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः ?
उत्तर: (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः ।
(ङ) “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत् ?
उत्तर: (२) चाणक्यः
Class 9 Sanskrit (Sharada)
कक्षा 9 संस्कृत शारदा (NCERT Solutions)
पाठ 1: सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
पाठ 2: सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
पाठ 3: आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
पाठ 4: न खलु वयस्तेजसो हेतुः
पाठ 5: एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
पाठ 6: मनःपूतं समाचरेत्
पाठ 7: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
पाठ 8: अन्नाद् आनन्दं प्रति
पाठ 9: कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
पाठ 10: णमो अरिहन्ताणम्
पाठ 11: वर्णोच्चारण-शिक्षा २
परिशिष्ट (व्याकरण खण्ड)
परिशिष्ट 1: अन्वयः
परिशिष्ट 2: समासः
परिशिष्ट 3: वाच्यम्
परिशिष्ट 4: शब्दरूपाणि
परिशिष्ट 5: धातुरूपाणि
नोट: जिस पाठ का हल (Solution) देखना है, उस पर क्लिक करें।
