दशमः कः?
✦ २. कथा (दशमः कः? - संस्कृत व हिन्दी अनुवाद)
✦ ३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
✦ ४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
✦ ५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-७)
✦ ६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
१. पाठ-परिचयः (संवादः)
शिक्षकः: अयि भोः! गतसप्ताहे संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षा अभवत्। तत्र के भागं गृहीतवन्तः?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: अरे! पिछले सप्ताह संस्कृत ओलम्पियाड की परीक्षा हुई थी। उसमें किन-किन लोगों ने भाग लिया था?
छात्राः: महोदय! वयं सर्वे भागं गृहीतवन्तः ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! हम सभी ने भाग लिया था।
शिक्षकः: तत्र कः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: उसमें प्रथम स्थान (पहला स्थान) किसने प्राप्त किया?
छात्रः: महोदय! विद्याधरः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! विद्याधर ने प्रथम स्थान प्राप्त किया।
शिक्षकः: अभिनन्दनम्। तर्हि द्वितीयः कः?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: बधाई हो। तो फिर दूसरा कौन है?
छात्रा: महोदय! हेमलता प्राप्तवती ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! हेमलता ने प्राप्त किया है।
शिक्षकः: अरे! बहु सुन्दरम्। तस्याः अपि अभिनन्दनम्। तर्हि तृतीये स्थाने कः का वा अस्ति ?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: अरे! बहुत सुन्दर। उसे भी बधाई। तो फिर तीसरे स्थान पर कौन (छात्र या छात्रा) है?
छात्रा: महोदय! सा प्रीतिः ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! वह प्रीति है।
शिक्षकः: अस्तु, तस्याः अपि अभिनन्दनम्। अन्ये केऽपि किमपि स्थानं प्राप्तवन्तः किम्?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: ठीक है, उसे भी बधाई। क्या और किसी ने भी कोई स्थान प्राप्त किया है?
छात्रः १: महोदय! अहं चतुर्थः अस्मि ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! मैं चौथे स्थान पर हूँ।
छात्रः २: महोदय! अहं पञ्चमी अस्मि ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! मैं पाँचवें स्थान पर हूँ।
छात्रः ३: महोदय! अहं नवमी अस्मि ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: महोदय! मैं नौवें स्थान पर हूँ।
शिक्षकः: अहो उत्तमम्। भवद्भ्यः सर्वेभ्यः आशीर्वादाः । तर्हि दशमः कोऽस्ति भोः?[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: अहो! बहुत अच्छा। आप सभी को आशीर्वाद। तो अरे! दसवाँ कौन है?
छात्राः: दशमस्य विषये वयं न जानीमः श्रीमन्![cite: 10]
हिन्दी अर्थ: दसवें के विषय में हम नहीं जानते हैं श्रीमान्!
शिक्षकः: चिन्ता मास्तु, वयम् अद्य दशमस्य विषये एकां कथां पठामः ।[cite: 10]
हिन्दी अर्थ: चिन्ता मत करो, आज हम दसवें के विषय में एक कहानी पढ़ते हैं।
२. कथा - दशमः कः?
एकदा दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्। ते नदीजले चिरं स्नानम् अकुर्वन्। ततः ते तीर्त्वा पारं गताः । तदा तेषां नायकः अपृच्छत् – अपि सर्वे बालकाः नदीम् उत्तीर्णाः?[cite: 10]
तदा कश्चित् बालकः सर्वान् पङ्क्तौ स्थापयित्वा अगणयत् – एकं, द्वे, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव इति । सः आत्मानं न अगणयत्। अतः सः अवदत् - अरे वयं नव एव स्मः भोः! दशमः नास्ति ।[cite: 10]
अपरः अपि बालकः पुनः आत्मानं त्यक्त्वा अन्यान् बालकान् अगणयत्। तदा अपि नव एव आसन्। अतः ते निश्चयम् अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः । ते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्।[cite: 10]
तदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत्। सः तान् बालकान् दुःखितान् दृष्ट्वा अपृच्छत् – अयि बालकाः! युष्माकं दुःखस्य कारणं किम्?[cite: 10]
बालकानां नायकः अकथयत् “वयं दश बालकाः स्नातुम् आगताः । इदानीं नव एव स्मः । एकः नद्यां मग्नः” इति ।[cite: 10]
बालकों के नायक ने कहा - "हम दस बालक नहाने आए थे। अब नौ ही हैं। एक नदी में डूब गया।"
पथिकः तान् अगणयत्। तत्र दश बालकाः एव आसन्। सः नायकम् आदिशत् त्वं बालकान् गणय । सः नव बालकान् एव अगणयत्। तदा पथिकः अवदत् – दशमः त्वम् असि इति । तत् श्रुत्वा सर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा अकथयन् – दशमः प्राप्तः दशमः प्राप्तः इति । ततः सर्वे मिलित्वा आनन्देन गृहम् अगच्छन्।[cite: 10]
३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत-पर्यायः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| तीर्त्वा | सन्तरणं कृत्वा | तैरकर | Having Swum[cite: 10] |
| स्नानाय | स्नाननिमित्तम् | नहाने के लिए | For bathing[cite: 10] |
| चिरम् | बहुकालपर्यन्तम् | देर तक | For a long time[cite: 10] |
| उत्तीर्णाः | पारं गताः | पार हुए | Crossed over[cite: 10] |
| अपरः | अन्यः / दूसरा | दूसरा | Another[cite: 10] |
| स्वम् | आत्मानम् | स्वयं को | Oneself[cite: 10] |
| मग्नः | विलीनः | डूब गया | Drowned[cite: 10] |
| विषण्णाः | खिन्नाः | दुःखी हुए | Saddened[cite: 10] |
| तूष्णीम् | निःशब्दम् | मौन / चुपचाप | Silent[cite: 10] |
| पथिकः | मार्गगन्ता | यात्री / राहगीर | Traveller[cite: 10] |
| अगणयत् | गणनां कृतवान् | गिना | Counted[cite: 10] |
| प्रहृष्टाः | आनन्दिताः | प्रसन्न | Delighted[cite: 10] |
| कतमः | कियत्-संख्यात्मकः | कौन-सा | Which one[cite: 10] |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें)
संख्यावाचक-शब्दानां पूरणार्थे ‘प्रथमः’, ‘द्वितीयः’, ‘तृतीयः’ इत्यादिशब्दाः भवन्ति ।
(हिन्दी: संख्या बताने वाले शब्दों का क्रम (Order) बताने के लिए प्रथम, द्वितीय, तृतीय आदि शब्दों का प्रयोग होता है।)
यथा – एकम् ➔ पूरणार्थे = प्रथमः / प्रथमा / प्रथमम् ।
द्वे ➔ पूरणार्थे = िद्वतीयः / िद्वतीया / िद्वतीयम् ।
त्रीणि ➔ पूरणार्थे = तृतीयः / तृतीया / तृतीयम् इत्यादयः ।[cite: 10]
१. कोष्ठकात् समीचीनम् उत्तरं चित्वा लिखन्तु—
(हिन्दी: कोष्ठक से सही उत्तर चुनकर लिखें—)
• (क) कति बालकाः स्नातुं गताः ? (पाँच, बारह, दस) ➔ दश[cite: 10]
• (ख) कतमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन्? (पहला, दसवाँ, पाँचवाँ) ➔ दशमः[cite: 10]
• (ग) दशमः कः आसीत्? (नायक, यात्री, नदी) ➔ नायकः[cite: 10]
• (घ) कः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान्? (किसने सही से गिना? नायक, यात्री, बालक) ➔ पथिकः[cite: 10]
• (ङ) बालकाः कां तीर्त्वा पारं गताः? (किसको तैरकर पार गए? तालाब, समुद्र, नदी) ➔ नदीम्[cite: 10]
२. पाठस्य आधारेण एकवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखन्तु—
(हिन्दी: पाठ के आधार पर प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखें—)
• (क) दश बालकाः किमर्थं नदीम् अगच्छन्? (दस बालक किसलिए नदी पर गए थे?)
➔ दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।[cite: 10]
• (ख) नायकः किम् अपृच्छत्? (नायक ने क्या पूछा?)
➔ नायकः अपृच्छत् – अपि सर्वे बालकाः नदीम् उत्तीर्णाः?[cite: 10]
• (ग) बालकाः स्नानाय कुत्र अगच्छन्? (बालक नहाने कहाँ गए?)
➔ बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।[cite: 10]
• (घ) बालकाः किं निश्चयम् अकुर्वन्? (बालकों ने क्या निश्चय कर लिया?)
➔ बालकाः निश्चयम् अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः ।[cite: 10]
• (ङ) बालकाः कथं गृहम् अगच्छन्? (बालक कैसे घर गए?)
➔ बालकाः प्रहृष्टाः भूत्वा आनन्देन गृहम् अगच्छन्।[cite: 10]
३. पट्टिकातः उचितं विशेषणपदं योजयित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (अङ्गुलयः)
(मञ्जूषा: १. अङ्गुष्ठः, २. तर्जनी, ३. मध्यमा, ४. अनामिका, ५. कनिष्ठिका)
(विशेषणपदानि: प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी)
• (क) करे प्रथमा अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः ।[cite: 10]
• (ख) तर्जनी द्वितीया अङ्गुलिः भवति ।[cite: 10]
• (ग) करे तृतीया अङ्गुलिः भवति मध्यमा ।[cite: 10]
• (घ) अनामिका चतुर्थी अङ्गुलिः भवति ।[cite: 10]
• (ङ) करे पञ्चमी अङ्गुलिः भवति कनिष्ठिका ।[cite: 10]
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-७)
४. पट्टिकां दृष्ट्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखन्तु— (सप्ताहः)
(प्रथमः दिवसः – रविवासरः, द्वितीयः – सोमवासरः, तृतीयः – मङ्गलवासरः, चतुर्थः – बुधवासरः, पञ्चमः – गुरुवासरः, षष्ठः – शुक्रवासरः, सप्तमः – शनिवासरः)[cite: 10]
• (क) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः कः? ➔ रविवासरः[cite: 10]
• (ख) सप्ताहस्य कतमः दिवसः रविवासरः अस्ति ? ➔ प्रथमः दिवसः[cite: 10]
• (ग) सप्ताहस्य षष्ठः दिवसः कः? ➔ शुक्रवासरः[cite: 10]
• (घ) सप्ताहस्य कतमः दिवसः शनिवासरः अस्ति ? ➔ सप्तमः दिवसः[cite: 10]
• (ङ) सप्ताहस्य अन्तिमः दिवसः कः अस्ति ? ➔ शनिवासरः[cite: 10]
५. वाटिकां दृष्ट्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखन्तु— (भारतीय-द्वादशमासाः)
(चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः)[cite: 10]
• (क) मासेषु पञ्चमः मासः कः? ➔ श्रावणः[cite: 10]
• (ख) मार्गशीर्षः कतमः मासः अस्ति ? ➔ नवमः मासः[cite: 10]
• (ग) मासेषु दशमः मासः कः? ➔ पौषः[cite: 10]
• (घ) कार्त्तिकः कतमः मासः अस्ति ? ➔ अष्टमः मासः[cite: 10]
• (ङ) मासेषु अन्तिमः मासः कः? ➔ फाल्गुनः[cite: 10]
६. मञ्जूषां पश्यन्तु, उत्तरं लिखन्तु— (आङ्ग्लमासाः)
(जनवरी, फरवरी, मार्च, अप्रैल, मई, जून, जुलाई, अगस्त, सितम्बर, अक्टूबर, नवम्बर, दिसम्बर)[cite: 10]
• (क) आङ्ग्लमासेषु दशमः मासः ➔ अक्टूबर-मासः[cite: 10]
• (ख) फरवरीमासः द्वितीयः मासः अस्ति ।[cite: 10]
• (ग) आङ्ग्लमासेषु अष्टमः मासः ➔ अगस्त-मासः[cite: 10]
• (घ) सितम्बरमासः नवमः मासः अस्ति ।[cite: 10]
• (ङ) आङ्ग्लमासेषु अन्तिमः मासः ➔ दिसम्बर-मासः[cite: 10]
७. अधोलिखिते गद्यांशे अङ्कानां स्थाने संख्यावाचकशब्दान् लिखन्तु—
(हिन्दी: नीचे दिए गए गद्यांश में अंकों (Numbers) की जगह संस्कृत संख्या शब्द लिखें—)
एका (१) पाठशाला अस्ति । तत्र त्रयः (३) अध्यापकाः सन्ति । साहित्यकक्षायां विंशतिः (२०) छात्राः सन्ति । एकस्मिन् दिने एकः (१) निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां पञ्चदश (१५) छात्राः उपस्थिताः । पञ्च (५) अनुपस्थिताः । निरीक्षकः दश (१०) शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। द्वौ (२) छात्रौ सप्त (७) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ । एकः (१) छात्रः सर्वान् अपि दश (१०) शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः द्वादश (१२) छात्राः नव (९) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः ।[cite: 10]
६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
✦ संख्या-पूरणशब्दाः (१ तः २० पर्यन्तम्)
| संख्या | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| १ (एकम्) | प्रथमः | प्रथमा | प्रथमम् |
| २ (द्वे) | द्वितीयः | द्वितीया | द्वितीयम् |
| ३ (त्रीणि) | तृतीयः | तृतीया | तृतीयम् |
| ४ (चत्वारि) | चतुर्थः | चतुर्थी | चतुर्थम् |
| ५ (पञ्च) | पञ्चमः | पञ्चमी | पञ्चमम् |
| ६ (षट्) | षष्ठः | षष्ठी | षष्ठम् |
| ७ (सप्त) | सप्तमः | सप्तमी | सप्तमम् |
| ८ (अष्ट) | अष्टमः | अष्टमी | अष्टमम् |
| ९ (नव) | नवमः | नवमी | नवमम् |
| १० (दश) | दशमः | दशमी | दशमम् |
| ११ (एकादश) | एकादशः | एकादशी | एकादशम् |
| १२ (द्वादश) | द्वादशः | द्वादशी | द्वादशम् |
| १३ (त्रयोदश) | त्रयोदशः | त्रयोदशी | त्रयोदशम् |
| १४ (चतुर्दश) | चतुर्दशः | चतुर्दशी | चतुर्दशम् |
| १५ (पञ्चदश) | पञ्चदशः | पञ्चदशी | पञ्चदशम् |
| १६ (षोडश) | षोडशः | षोडशी | षोडशम् |
| १७ (सप्तदश) | सप्तदशः | सप्तदशी | सप्तदशम् |
| १८ (अष्टादश) | अष्टादशः | अष्टादशी | अष्टादशम् |
| १९ (नवदश) | नवदशः | नवदशी | नवदशम् |
| २० (विंशतिः) | विंशः | विंशी | विंशम् |
✦ सङ्कटनाशनं श्रीगणेशस्तोत्रम्
(पठन्तु गायन्तु च)
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्।।
भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये।।१।।[cite: 10]
प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्।।
तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम्।।२।।[cite: 10]
लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च ।।
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम्।।३।।[cite: 10]
नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम्।
एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम्।।४।।[cite: 10]
✦ परियोजनाकार्यम्
१. पाठ्यपुस्तकस्य पाठानुक्रमणिकां दृष्ट्वा प्रथमपाठतः दशमपाठपर्यन्तं पूरणप्रत्ययान्तशब्दैः क्रमशः पाठानां नामानि लिखन्तु।
(हिन्दी: पुस्तक की विषय-सूची देखकर पहले से दसवें पाठ तक के नामों को क्रम से (पूरण शब्दों के साथ) लिखें।)[cite: 10]
२. सारिण्यां विद्यमानानां संख्यापदानाम् अभ्यासं कुर्वन्तु।[cite: 10]
| संख्या | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| १ | एकः | एका | एकम् |
| २ | द्वौ | द्वे | द्वे |
| ३ | त्रयः | तिस्रः | त्रीणि |
| ४ | चत्वारः | चतस्रः | चत्वारि |
| ५ | पञ्च | पञ्च | पञ्च |
पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु समानरूपाणि भवन्ति ।
(पाँच से लेकर आगे की संख्याओं के रूप तीनों लिङ्गों में एक समान होते हैं।)[cite: 10]
