Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 3 – मित्राय नमः | NCERT Questions Answers

मित्राय नमः

तृतीय: पाठ: (कक्षा ७)[cite: 2]

✦ १. पाठ-परिचयः (संवादः व हिन्दी अनुवाद)
✦ २. सूर्यनमस्कारस्य मन्त्राः श्लोकश्च (हिन्दी भावार्थ सहित)
✦ ३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
✦ ४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
✦ ५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-८)
✦ ६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

१. पाठ-परिचयः

छात्रः: अहम् प्रतिदिनं प्रातः पित्रा सह उद्यानं गच्छामि ।
हिन्दी अर्थ: मैं प्रतिदिन सुबह पिता जी के साथ बगीचे में जाता हूँ।[cite: 2]

अन्यः: उद्याने किं करोषि भोः?
हिन्दी अर्थ: अरे! बगीचे में क्या करते हो?[cite: 2]

छात्रः: अहम् तु भ्रमणं करोमि । किन्तु बहवः जनाः तत्र व्यायामं योगासनानि च कुर्वन्ति ।
हिन्दी अर्थ: मैं तो घूमता हूँ। किन्तु बहुत से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं।[cite: 2]

अन्यः: अहो! योगिते त्वं प्रातः किं करोषि?
हिन्दी अर्थ: अरे! योगिता तुम सुबह क्या करती हो?[cite: 2]

योगिता: तर्हि वयं सर्वे योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छामः ।
हिन्दी अर्थ: तो हम सब योग-शिक्षिका के पास चलते हैं।[cite: 2]

अन्यः: अहो योगासनानि ! वयम् अपि ज्ञातुम् इच्छामः । (सर्वे उत्साहेन योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छन्ति)
हिन्दी अर्थ: अहो योगासन! हम भी जानना चाहते हैं। (सभी उत्साह से योग-शिक्षिका के पास जाते हैं)[cite: 2]

---

छात्राः: नमो नमः आचार्ये !
हिन्दी अर्थ: छात्र - नमस्कार आचार्या जी![cite: 2]

आचार्या: शुभं भवतु। उपविशन्तु सर्वे।
हिन्दी अर्थ: आचार्या - कल्याण हो। सभी बैठ जाइए।[cite: 2]

छात्राः: आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?
हिन्दी अर्थ: छात्र - आचार्ये! क्या आज आप हमें योगासन सिखाएँगी?[cite: 2]

आचार्या: निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
हिन्दी अर्थ: आचार्या - निश्चय ही, बताइए कौन सा आसन सीखना चाहते हैं?[cite: 2]

योगिता: आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु।
हिन्दी अर्थ: योगिता - आचार्ये! आज सूर्यनमस्कार सिखाइए।[cite: 2]

bhagwatdarshan.com

२. सूर्यनमस्कारस्य मन्त्राः श्लोकश्च

✦ सूर्यनमस्कारस्य द्वादश मन्त्राः

आचार्या: समीचीनम्। सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति । प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति । तेषु प्रथमः मन्त्रः अस्ति – ‘ॐ मित्राय नमः’ इति ।
हिन्दी अर्थ: बहुत अच्छा। सूर्यनमस्कार बारह आसनों का समूह है। प्रत्येक सूर्यनमस्कार से पहले एक मन्त्र होता है। उनमें पहला मन्त्र है - 'ॐ मित्राय नमः'।[cite: 2]

छात्राः: आम् महोदये! वयं स्मरामः ...... ।
हिन्दी अर्थ: हाँ महोदया! हम याद करते हैं ......।[cite: 2]

आचार्या: अत्युत्तमम्! मिलित्वा वदन्तु ।[cite: 2]

1. ॐ मित्राय नमः ।[cite: 2]
2. ॐ रवये नमः ।[cite: 2]
3. ॐ सूर्याय नमः ।[cite: 2]
4. ॐ भानवे नमः ।[cite: 2]
5. ॐ खगाय नमः।[cite: 2]
6. ॐ पूष्णे नमः ।[cite: 2]
7. ॐ हिरण्यगर्भाय नमः ।[cite: 2]
8. ॐ मरीचये नमः ।[cite: 2]
9. ॐ आदित्याय नमः ।[cite: 2]
10. ॐ सवित्रे नमः ।[cite: 2]
11. ॐ अर्काय नमः ।[cite: 2]
12. ॐ भास्कराय नमः ।[cite: 2]

(सर्वान्ते) ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः ।[cite: 2]

✦ सूर्यनमस्कारस्य श्लोकः

आचार्या: अत्युत्तमम्। इदानीम् एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि । भवन्तः शृण्वन्तु अनुवदन्तु च ।[cite: 2]

आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥[cite: 2]

हिन्दी अर्थ: जो लोग प्रतिदिन सूर्य का नमस्कार (सूर्यनमस्कार) करते हैं, उनकी आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम और तेज बढ़ता है।

आचार्या: एवं योगासनेषु सूर्यनमस्कारः एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति । सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते । अतः वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम । ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ च प्राप्नवाम । अस्तु, पुनः अग्रिमकक्षायाम् अन्येषाम् आसनानां विषये ज्ञास्यामः ।
हिन्दी अर्थ: इस प्रकार योगासनों में सूर्यनमस्कार एक श्रेष्ठ आसन-क्रम है। सूर्यनमस्कार से शारीरिक, मानसिक और आध्यात्मिक बल बढ़ता है। अतः हम प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करें और 'स्वस्थ शरीर और स्वस्थ मन' प्राप्त करें। ठीक है, फिर अगली कक्षा में अन्य आसनों के विषय में जानेंगे।[cite: 2]

छात्राः: धन्यवादाः आचार्ये !
हिन्दी अर्थ: छात्र - धन्यवाद आचार्या जी![cite: 2]

bhagwatdarshan.com

३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)

संस्कृत शब्दः	संस्कृत-पर्यायः	हिन्दी अर्थः	English Meaning
अनुवदन्तु	पश्चात् उच्चारणं कुर्वन्तु	दोहराएँ	Repeat[cite: 2]
अग्रिम-कक्षायाम्	आगामिनि वर्गे	अगली कक्षा में	In the next class[cite: 2]
प्रज्ञा	मेधा / बुद्धि	बुद्धि	Intelligence/Wisdom[cite: 2]
वीर्यम्	पराक्रमः	वीरता	Vigour[cite: 2]
तेजः	दीप्तिः / कान्ति	तेज / कान्ति	Brilliance[cite: 2]
आध्यात्मिकम्	अध्यात्म-विषयकम्	अाध्यात्मिक	Spiritual[cite: 2]
स्वस्थम्	नीरोगम्	स्वस्थ	Healthy[cite: 2]
सूर्यः	मित्रः, खगः, पूषा, रविः, भानुः, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, सविता, अर्कः, भास्करः	सूरज	Sun[cite: 2]

bhagwatdarshan.com

४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु:

(हिन्दी: नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में दें:)

• (क) शुभं भवतु इति कः वदति ? (कल्याण हो, ऐसा कौन कहता है?) ➔ आचार्या[cite: 2]

• (ख) योगिता आचार्यां ‘किं शिक्षयतु’ इति वदति ? (योगिता आचार्या से क्या सिखाने के लिए कहती है?) ➔ सूर्यनमस्कारम्[cite: 2]

• (ग) सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति ? (सूर्यनमस्कार कितने आसनों का समूह है?) ➔ द्वादशानाम्[cite: 2]

• (घ) केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः ? (किनमें सूर्यनमस्कार श्रेष्ठ है?) ➔ योगासनेषु[cite: 2]

• (ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति ? (सूर्यनमस्कार से लोग कैसा शरीर प्राप्त करते हैं?) ➔ स्वस्थम्[cite: 2]

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु:

(हिन्दी: नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में दें:)

• (क) सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति ? (सभी छात्र आचार्या से क्या पूछते हैं?)
➔ सर्वे छात्राः आचार्यां पृच्छन्ति यत् किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?[cite: 2]

• (ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः? (सूर्यनमस्कार से क्या तात्पर्य है?)
➔ सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति।[cite: 2]

• (ग) आचार्या कं श्लोकं पाठयति ? (आचार्या कौन सा श्लोक पढ़ाती हैं?)
➔ आचार्या पाठयति - 'आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने। आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥'[cite: 2]

• (घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः? (सूर्यनमस्कार का पहला मन्त्र कौन सा है?)
➔ सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः 'ॐ मित्राय नमः' अस्ति।[cite: 2]

• (ङ) सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धते ? (सूर्यनमस्कार से कैसा बल बढ़ता है?)
➔ सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते।[cite: 2]

३. पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु:

(हिन्दी: पाठ से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थान भरें:)

• (क) प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति ।[cite: 2]

• (ख) वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम ।[cite: 2]

• (ग) स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम ।[cite: 2]

• (घ) एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि ।[cite: 2]

• (ङ) आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।[cite: 2]

bhagwatdarshan.com

५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-८)

अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें)

‘नमः’ शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति । यथा – भास्कराय नमः ।
(हिन्दी: 'नमः' शब्द के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है।)

दानार्थे (दा-धातो: तथा च यच्छ्-धातो: योगे) चतुर्थी-विभक्तेः प्रयोगः भवति ।
(हिन्दी: दान देने के अर्थ में (दा और यच्छ् धातु के योग में) चतुर्थी विभक्ति का प्रयोग होता है।)

[cite: 2]

४. पाठे विद्यमानानां ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहं कृत्वा लिखन्तु:

(हिन्दी: पाठ में आए हुए 'नमः' युक्त शब्दों को छाँटकर लिखें:)

• मित्राय नमः[cite: 2]

• रवये नमः[cite: 2]

• सूर्याय नमः[cite: 2]

• भानवे नमः[cite: 2]

• खगाय नमः[cite: 2]

• पूष्णे नमः[cite: 2]

• हिरण्यगर्भाय नमः[cite: 2]

• मरीचये नमः[cite: 2]

• आदित्याय नमः[cite: 2]

• सवित्रे नमः[cite: 2]

• अर्काय नमः[cite: 2]

• भास्कराय नमः[cite: 2]

५. उदाहरणानुसारं कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्यानि रचयन्तु:

(हिन्दी: कोष्ठक से शब्द चुनकर चतुर्थी विभक्ति लगाते हुए वाक्य बनाएँ:)

(अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वृक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी)[cite: 2]

• अग्निः ➔ अग्नये नमः।[cite: 2]

• आचार्या ➔ आचार्यायै नमः।[cite: 2]

• त्रिवर्णध्वजः ➔ त्रिवर्णध्वजाय नमः।[cite: 2]

• जनकः ➔ जनकाय नमः।[cite: 2]

• वृक्षः ➔ वृक्षाय नमः।[cite: 2]

• देवी ➔ देव्यै नमः।[cite: 2]

• भगिनी ➔ भगिन्यै नमः।[cite: 2]

• मातामही ➔ मातामह्यै नमः।[cite: 2]

• जननी ➔ जनन्यै नमः।[cite: 2]

• पृथिवी ➔ पृथिव्यै नमः।[cite: 2]

• नदी ➔ नद्यै नमः।[cite: 2]

६. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु:

(हिन्दी: कोष्ठक में दिए गए शब्दों के चतुर्थी विभक्ति के रूप का प्रयोग करके वाक्यों को पुनः लिखें:)

यथा– सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति । ➔ सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।[cite: 2]

• (क) माता (याचक) वस्त्रं ददाति । ➔ माता याचकाय वस्त्रं ददाति।[cite: 2]

• (ख) पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति । ➔ पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति।[cite: 2]

• (ग) अहं (भगिनी) उपायनं ददामि । ➔ अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।[cite: 2]

• (घ) पिता (सेविका) वेतनं ददाति । ➔ पिता सेविकायै वेतनं ददाति।[cite: 2]

• (ङ) त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि । ➔ त्वं मित्राय पुष्पं ददासि।[cite: 2]

• (च) देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति । ➔ देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति।[cite: 2]

• (छ) आरक्षकः (चोर) दण्डं ददाति । ➔ आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति।[cite: 2]

७. उदाहरणानुसारं माता कस्मै/कस्यै धनं ददाति इति कोष्ठके विद्यमानानि पदानि उपयुज्य लिखन्तु:

(हिन्दी: माता किसको धन देती है - चतुर्थी का प्रयोग करें:)

यथा– माता पुत्री धनं ददाति । ➔ माता पुत्र्यै धनं ददाति ।[cite: 2]

• (क) पुत्रः ➔ माता पुत्राय धनं ददाति।[cite: 2]

• (ख) पाचिका ➔ माता पाचिकायै धनं ददाति।[cite: 2]

• (ग) आपणिकः ➔ माता आपणिकाय धनं ददाति।[cite: 2]

• (घ) याचकः ➔ माता याचकाय धनं ददाति।[cite: 2]

• (ङ) पितामही ➔ माता पितामह्यै धनं ददाति।[cite: 2]

८. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (चतुर्थी रूपाणि):

(हिन्दी: चतुर्थी विभक्ति के रूपों से रिक्त स्थान भरें:)

यथा – गणेश – गणेशाय गणेशाभ्याम् गणेशेभ्यः[cite: 2]

• (क) भक्त – भक्ताय भक्ताभ्याम् भक्तेभ्यः[cite: 2]

• (ख) सेविका – सेविकायै सेविकाभ्याम् सेविकाभ्यः[cite: 2]

• (ग) अनुजा – अनुजायै अनुजाभ्याम् अनुजाभ्यः[cite: 2]

• (घ) गृहिणी – गृहिण्यै गृहिणीभ्याम् गृहिणीभ्यः[cite: 2]

• (ङ) कुमारी – कुमार्यै कुमारीभ्याम् कुमारीभ्यः[cite: 2]

• (च) वन – वनाय वनाभ्याम् वनेभ्यः[cite: 2]

• (छ) मित्र – मित्राय मित्राभ्याम् मित्रेभ्यः[cite: 2]

bhagwatdarshan.com

६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्

✦ योग्यताविस्तर:

• विश्वयोगदिवसः — जगति सर्वे जनाः जूनमासस्य २१तमं दिनाङ्कं विश्वयोगदिवसरूपेण आचरन्ति ।
  हिन्दी: संसार में सभी लोग जून महीने की 21 तारीख को विश्व योग दिवस के रूप में मनाते हैं।[cite: 2]
• योगसूत्रम् — अस्य प्रणेता महर्षि: पतञ्जलिः अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे १९६ सूत्राणि सन्ति । शरीरस्य मनसः च स्वास्थ्यसम्बद्धाः विषयाः अत्र विद्यन्ते ।
  हिन्दी: इसके रचयिता महर्षि पतञ्जलि हैं। इस ग्रन्थ में 196 सूत्र हैं। शरीर और मन के स्वास्थ्य से जुड़े विषय यहाँ विद्यमान हैं।[cite: 2]
• हठयोगप्रदीपिका — एषः ग्रन्थः ‘स्वात्माराम’-स्वामिना विरचितः । अस्मिन् ग्रन्थे विविधानाम् आसनानां विवरणं लभ्यते । यथा – वज्रासनम्, पश्चिमोत्तानासनम्, पद्मासनम्, हलासनम्, ताडासनम् ।
  हिन्दी: यह ग्रन्थ स्वामी स्वात्माराम द्वारा रचा गया है। इस ग्रन्थ में विभिन्न आसनों का विवरण मिलता है। जैसे - वज्रासन, पश्चिमोत्तानासन, पद्मासन, हलासन, ताडासन।[cite: 2]

✦ दा-धातुः (परस्मैपदम्)

लट्-लकारः

प्रथमपुरुषः	ददाति	दत्तः	ददति
मध्यमपुरुषः	ददासि	दत्थः	दत्थ
उत्तमपुरुषः	ददामि	दद्वः	दद्मः

[cite: 2]

लोट्-लकारः

प्रथमपुरुषः	ददातु	दत्ताम्	ददतु
मध्यमपुरुषः	देहि	दत्तम्	दत्त
उत्तमपुरुषः	ददानि	ददाव	ददाम

[cite: 2]

✦ परियोजनाकार्यम्

१. सूर्यनमस्कारस्य द्वादशानाम् आसनानां भित्तिपत्राणि रचयन्तु । मन्त्रान् अपि लिखन्तु ।
(हिन्दी: सूर्यनमस्कार के बारह आसनों के चार्ट बनाएँ। मन्त्रों को भी लिखें।)[cite: 2]

२. प्रतिदिनं सकुटुम्बं सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासं कुर्वन्तु ।
(हिन्दी: प्रतिदिन परिवार सहित सूर्यनमस्कार का अभ्यास करें।)[cite: 2]

३. विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय । खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥
अस्मिन् श्लोके विद्यमानानि चतुर्थी-विभक्त्यन्तरूपाणि चित्वा लिखन्तु ।
(हिन्दी: इस श्लोक में विद्यमान चतुर्थी विभक्ति वाले रूपों को छाँटकर लिखें।)[cite: 2]

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com