१. पाठ-परिचयः
आचार्या: प्रियच्छात्रा:! जीवने सफलतायै मानव: किं किम् अर्जयेत्?[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: प्यारे छात्रों! जीवन में सफलता के लिए मनुष्य को क्या-क्या अर्जित करना चाहिए (कमाना चाहिए)?
छात्राः: विद्याम्! उपाधिम्! पदवीम्! धनम्![cite: 4]
हिन्दी अर्थ: विद्या (ज्ञान)! उपाधि (डिग्री)! पदवी (पद)! धन!
आचार्या: किम् एतदेव पर्याप्तम्? अन्यत् किम् आवश्यकं महोदये?[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: क्या इतना ही पर्याप्त है? (छात्र पूछते हैं) और क्या आवश्यक है महोदया?
आचार्या: मानवीयाः गुणाः अपि आवश्यकाः भोः! यथा सिद्धार्थस्य जीवने विद्या, धनं, पदं च सर्वमपि आसीत्। किन्तु मानवीयगुणैः एव सः महात्मा बुद्ध: जातः ।[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: अरे! मानवीय गुण भी आवश्यक हैं। जैसे सिद्धार्थ के जीवन में विद्या, धन और पद सब कुछ था। किन्तु मानवीय गुणों के कारण ही वे महात्मा बुद्ध बने।
छात्रः: आर्ये! के ते मानवीयाः गुणाः ?[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: आर्या! वे मानवीय गुण कौन-से हैं?
आचार्या: सत्यं, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकारः, अक्रोधः इत्यादयः मानवीयाः गुणाः सन्ति। अद्य एतैः गुणैः सम्बद्धाम् एकां कथां पठामः ।[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: सत्य, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकार, क्रोध न करना इत्यादि मानवीय गुण हैं। आज हम इन गुणों से जुड़ी एक कहानी पढ़ेंगे।
छात्राः: आम्, मान्ये! वयम् अपि पठितुम् इच्छामः ।[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: हाँ माननीया! हम भी पढ़ना चाहते हैं।
२. नागार्जुनस्य कथा
नागार्जुनः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च आसीत्। सः अहोरात्रं प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म। एकदा स: महाराजं निवेदितवान् – “महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति। राजा एतद् अङ्गीकृतवान् उक्तवांश्च – ‘अस्तु, अहं व्यवस्थां करोमि। श्वः केचन योग्याः युवकाः आगमिष्यन्ति। भवान् परीक्षां कृत्वा तेषु युवकेषु कमपि योग्यं स्वीकरोतु’ इति।[cite: 4]
अन्यस्मिन् दिने द्वौ युवकौ आगतवन्तौ। नागार्जुनः द्वयोः विद्याभ्यासविषये पृष्टवान्। द्वयोः अपि विद्याभ्यासविषयः समानः एव आसीत्। तदा नागार्जुनः तौ एकं विशिष्टं रसायनं निर्माय आगच्छताम् इति सूचितवान्। तदर्थं दिनद्वयस्य अवसरं दत्तवान्। “गमनसमये राजमार्गेण गच्छताम्” इत्यपि सूचितवान्।[cite: 4]
दिनद्वयानन्तरं नागार्जुनस्य समीपे प्रथमः युवकः आगतवान्। “औषधनिर्माणे किमपि कष्टं न अभवत् खलु?” इति नागार्जुनः पृष्टवान्। युवकः स्वनिष्ठां दर्शयितुं स्वगृहस्य समस्याः वर्णितवान् – “पितुः उदरवेदना, मातुः ज्वरः च आसीत्। तथापि अहं तत्सर्वं परित्यज्य औषधं निर्मितवान्” इति उक्त्वा नागार्जुनाय रसायनं दत्तवान्।[cite: 4]
तदभ्यन्तरे द्वितीयः युवकः अपि आगतवान्। सः खिन्नः आसीत्। तमपि नागार्जुनः पृष्टवान्। तदा युवकः उक्तवान् “अहम् औषधं निर्मातुं न शक्तवान्” इति। “किमर्थं न शक्तवान्?” इति नागार्जुनः पृच्छति। युवकः उक्तवान् – “राजमार्गे अहं कञ्चित् रोगिणं दृष्टवान्। तस्य परिस्थितिः शोचनीया आसीत्। अहं तं स्वगृहं नीतवान्। दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसम्। अद्य प्रातः सः स्वस्थः अभवत्। अहं ततः साक्षात् अत्र आगतवान्। रसायननिर्माणार्थं समयम् एव न प्राप्तवान्” इति।[cite: 4]
तदनन्तरं नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्। राजा एतं वृत्तान्तं श्रुत्वा आश्चर्यं प्रकटितवान्। सः नागार्जुनं पृष्टवान् – “प्रथमः युवकः औषधं कृत्वा आनीतवान्। द्वितीयः तथा न कृतवान्। तथापि भवान् किमर्थं द्वितीयं चितवान्”?[cite: 4]
नागार्जुनः अवदत् – “द्वितीयः अपि औषधनिर्माणे कुशलः अस्ति। किन्तु तेन समयः न प्राप्तः। यतः सः सेवायां निरतः आसीत्। तं रोगिणम् अहं पूर्वमेव मार्गे दृष्टवान्। अतः ‘राजमार्गेण गन्तव्यम्’ इति अहं युवकद्वयं सूचितवान्। प्रथमः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान्। सः यन्त्रवत् कार्यं करोति। तस्मिन् सेवायाः भावना नास्ति। सेवाभावनां विना चिकित्सकः कथं भवेत्? अतः अहं द्वितीयस्य चयनं कृतवान्” इति।[cite: 4]
नागार्जुन बोले - "दूसरा युवक भी औषधि बनाने में कुशल (निपुण) है। परन्तु उसे समय नहीं मिला। क्योंकि वह सेवा में लगा हुआ था। उस बीमार व्यक्ति को मैंने पहले ही रास्ते में देख लिया था। इसीलिए मैंने दोनों युवकों को 'राजमार्ग से जाना' ऐसा निर्देश दिया था। पहला युवक बीमार को देखकर भी आगे चला गया। वह मशीन की तरह काम करता है। उसमें सेवा की भावना नहीं है। सेवा भावना के बिना कोई चिकित्सक (वैद्य/डॉक्टर) कैसे हो सकता है? इसीलिए मैंने दूसरे का चयन किया (उसे चुना)।"
३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत-पर्यायः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| उपाधिम् | नामचिह्नम् | उपाधि को | Degree[cite: 4] |
| पदवीम् | पदनाम | पदवी | Designation/ Position[cite: 4] |
| मानवीयाः | मानवे भवितव्याः | मानवों में होने वाले | Humane[cite: 4] |
| रसायनशास्त्रज्ञः | यः औषधशास्त्रं जानाति | रसायन शास्त्र का विशेषज्ञ | Chemist & Druggist[cite: 4] |
| चिकित्सकः | भिषक् / वैद्य | वैद्य / डॉक्टर | Physician[cite: 4] |
| प्रयोगशालायाम् | अनुसन्धान-परीक्षण-कक्षे | प्रयोगशाला में | In the laboratory[cite: 4] |
| अङ्गीकृतवान् | स्वीकृतवान् | स्वीकार किया | Accepted[cite: 4] |
| व्यवस्थाम् | प्रबन्धनम् | व्यवस्था को | Arrangement[cite: 4] |
| अन्यस्मिन् दिने | अपरस्मिन् दिवसे | अगले दिन | On another day[cite: 4] |
| राजमार्गः | मुख्यमार्गः | राजमार्ग / मुख्य रास्ता | Highway[cite: 4] |
| खिन्नः | दुःखितः | दुःखी | Sad[cite: 4] |
| शक्तवान् | समर्थः अभवम् | कर सका | (I) could do[cite: 4] |
| रोगिणम् | अस्वस्थम् | रोगी को | For sick person[cite: 4] |
| शोचनीया | दयनीया | दुःखदायी / दयनीय | Miserable[cite: 4] |
| निरतः | लीनः / मग्न | लगा हुआ / मग्न | Engrossed[cite: 4] |
| वृत्तान्तम् | घटनाम् / प्रसङ्गम् | वृत्तान्त / घटना को | Anecdote[cite: 4] |
| चितवान् | चयनं कृतवान् | चुना | Selected[cite: 4] |
| यन्त्रवत् | यन्त्रम् इव | यन्त्र की भाँति | Like a machine[cite: 4] |
| कषायम् | क्वाथम् | काढ़ा को | Herbal decoction[cite: 4] |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-२)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तराणि लिखन्तु—
(हिन्दी: नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक या दो शब्दों में लिखें—)
• (क) कः प्रसिद्धः चिकित्सकः आसीत्? (प्रसिद्ध चिकित्सक कौन था?) ➔ नागार्जुनः[cite: 4]
• (ख) अन्यस्मिन् दिवसे कौ आगतौ? (अगले दिन कौन दो आए?) ➔ द्वौ युवकौ[cite: 4]
• (ग) कः खिन्नः आसीत्? (कौन दुखी था?) ➔ द्वितीयः युवकः[cite: 4]
• (घ) रुग्णस्य परिस्थितिः कथम् आसीत्? (बीमार की स्थिति कैसी थी?) ➔ शोचनीया[cite: 4]
• (ङ) नागार्जुनः सहायकरूपेण कं चितवान्? (नागार्जुन ने सहायक के रूप में किसे चुना?) ➔ द्वितीयं युवकम्[cite: 4]
• (च) कां विना चिकित्सकः न भवति? (किसके बिना चिकित्सक नहीं होता?) ➔ सेवाभावनां[cite: 4]
• (छ) नागार्जुनः युवकौ केन मार्गेण गन्तुं सूचितवान्? (नागार्जुन ने दोनों युवकों को किस रास्ते से जाने को कहा?) ➔ राजमार्गेण[cite: 4]
२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु—
(हिन्दी: नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर पूरे वाक्यों में लिखें—)
• (क) अहोरात्रं नागार्जुनः कुत्र कार्यं करोति स्म ? (दिन-रात नागार्जुन कहाँ काम करते थे?)
➔ अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म ।[cite: 4]
• (ख) नागार्जुनः महाराजं किं निवेदितवान्? (नागार्जुन ने महाराज से क्या निवेदन किया?)
➔ नागार्जुनः महाराजं निवेदितवान् यत् "महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः" इति ।[cite: 4]
• (ग) प्रथम: युवक: कथं कार्यं कृतवान्? (पहले युवक ने कैसे काम किया?)
➔ प्रथम: युवक: यन्त्रवत् कार्यं कृतवान्, सः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान् ।[cite: 4]
• (घ) द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा किं कृतवान्? (दूसरे युवक ने राजमार्ग पर रोगी को देखकर क्या किया?)
➔ द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तं स्वगृहं नीतवान्, दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसीत् च ।[cite: 4]
• (ङ) सेवाया: भावनां विना किं न भवेत्? (सेवा भावना के बिना क्या नहीं हो सकता?)
➔ सेवाया: भावनां विना चिकित्सकः न भवेत् ।[cite: 4]
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ३-५)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें)
• ‘रसायनम्’ इति शब्दः आयुर्वेदशास्त्रे ‘औषधम्’ इत्यस्मिन् विषये प्रयुज्यते।
(हिन्दी: 'रसायन' शब्द आयुर्वेद में 'दवा' या 'औषधि' के अर्थ में प्रयोग होता है।)
• ‘क्तवतु’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे अपि भवति ।
(हिन्दी: 'क्तवतु' प्रत्यय का प्रयोग भी भूतकाल (Past Tense) के अर्थ में होता है।)
| एकवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|
| पुंलिङ्गे (पठ् + क्तवतु) | पठितवान् | पठितवन्तः |
| स्त्रीलिङ्गे (पठ् + क्तवतु) | पठितवती | पठितवत्यः |
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां स्त्रीलिङ्गरूपाणि लिखन्तु—
(हिन्दी: उदाहरण के अनुसार दिए गए पुल्लिंग शब्दों के स्त्रीलिङ्ग रूप लिखें:)
| पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्) | स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
|---|---|---|
| पठितवान् | पठितवती | पठितवत्यः |
| गतवान् | गतवती | गतवत्यः |
| लिखितवान् | लिखितवती | लिखितवत्यः |
| खादितवान् | खादितवती | खादितवत्यः |
| क्रीडितवान् | क्रीडितवती | क्रीडितवत्यः |
| हसितवान् | हसितवती | हसितवत्यः |
| निवेदितवान् | निवेदितवती | निवेदितवत्यः |
| सूचितवान् | सूचितवती | सूचितवत्यः |
४. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां पुंलिङ्गरूपाणि लिखन्तु।
(हिन्दी: उदाहरण के अनुसार दिए गए स्त्रीलिङ्ग शब्दों के पुंलिङ्ग रूप लिखें:)
| स्त्रीलिङ्गम् | पुंलिङ्गम् (एकवचनम्) | पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
|---|---|---|
| पठितवती | पठितवान् | पठितवन्तः |
| कृतवती | कृतवान् | कृतवन्तः |
| दृष्टवती | दृष्टवान् | दृष्टवन्तः |
| दत्तवती | दत्तवान् | दत्तवन्तः |
| प्रक्षालितवती | प्रक्षालितवान् | प्रक्षालितवन्तः |
| धावितवती | धावितवान् | धावितवन्तः |
५. उदाहरणानुसारं वाक्यानि परिवर्तयन्तु—
(हिन्दी: लट्-लकार (वर्तमान) के वाक्यों को क्तवतु प्रत्यय (भूतकाल) लगाकर बदलें:)
यथा – पिता कषायं पिबति । ➔ पिता कषायं पीतवान्।[cite: 4]
अहं पुस्तकं नयामि । ➔ अहं पुस्तकं नीतवान् / नीतवती ।[cite: 4]
• (क) युवकः आपणं गच्छति । ➔ युवकः आपणं गतवान् ।[cite: 4]
• (ख) सः रोटिकां खादति । ➔ सः रोटिकां खादितवान् ।[cite: 4]
• (ग) महिला वस्त्रं ददाति । ➔ महिला वस्त्रं दत्तवती ।[cite: 4]
• (घ) बालकः द्विचक्रिकात: पतति । ➔ बालकः द्विचक्रिकात: पतितवान् ।[cite: 4]
• (ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति । ➔ पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।[cite: 4]
• (च) अहं गृहपाठं लिखामि । ➔ अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।[cite: 4]
• (छ) त्वं कुत्र गच्छसि ? ➔ त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?[cite: 4]
• (ज) अश्वाः वने धावन्ति । ➔ अश्वाः वने धावितवन्तः ।[cite: 4]
• (झ) बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति । ➔ बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः ।[cite: 4]
• (ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः । ➔ वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः ।[cite: 4]
६. अभ्यासः - भाग ३ (प्रश्नोत्तराणि ६)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें)
वर्तमानकाल-क्रियापदेन सह ‘स्म' इति अव्ययस्य योजनेन भूतकालस्य अर्थः भवति ।
(हिन्दी: लट्-लकार (वर्तमानकाल) की क्रिया के साथ 'स्म' जोड़ देने से वह भूतकाल (Past Tense) का अर्थ देने लगती है।)
यथा– सः बाल्ये पुस्तकानि पठति ।
सः बाल्ये पुस्तकानि पठति स्म (अपठत्) ।[cite: 4]
६. ‘स्म’ इति अव्ययपदम् उपयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखन्तु:
(हिन्दी: अनुछेद में कोष्ठक में दी गई धातुओं को 'लट्-लकार + स्म' के रूप में लिखकर वाक्य पूरे करें:)
शीर्षक: परिश्रमी कृषकः
कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म (गच्छ्)। जलसेचनं करोति स्म (कृ)। कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म (स्थापय्)। सः कृषिकार्यं सम्यक् जानाति स्म (ज्ञा)। अतः अन्ये कृषकाः संशयेन पृच्छन्ति स्म (पृच्छ्)। सः स्वाभिमानेन जीवति स्म (जीव्)। अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्रः’ इति साभिमानं वदति स्म (वद्)।[cite: 4]
सः क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म (योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान्। अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका भवति स्म (भव्)। जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म (क्रीण्)।[cite: 4]
एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जना: कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म (जीव्)। सः सर्वान् वदति स्म (वद्) “कृषकः न दीनः न च दरिद्रः, परं सर्वेषां पोषकः” इति ।[cite: 4]
७. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
✦ स्वास्थ्यरक्षणाय नियमाः (श्लोकाः)
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुषः ।
सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् ।।[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: स्वस्थ व्यक्ति को अपनी आयु (उम्र) की रक्षा के लिए ब्रह्ममुहूर्त (सुबह 4-5 बजे) में उठना चाहिए। अन्य सब कार्यों को छोड़कर सबसे पहले अपने शरीर की रक्षा (पालन) करनी चाहिए।
भोजनान्ते पिबेत् तक्रं वासरान्ते पिबेत् पयः ।
निशान्ते च पिबेत् वारि त्रिभी रोगो न जायते ।।[cite: 4]
हिन्दी अर्थ: भोजन के अन्त में छाछ (मट्ठा) पीना चाहिए। दिन के अन्त में (रात को सोते समय) दूध पीना चाहिए। और रात के अन्त में (सुबह उठकर) जल (पानी) पीना चाहिए। इन तीनों नियमों के पालन से कोई रोग उत्पन्न नहीं होता।
✦ व्याकरण-पुनरावृत्तिः (भूतकाल के रूप)
• भूतकाल: गतकालं ज्ञापयति । (भूतकाल बीते हुए समय को बताता है।)[cite: 4]
• धातुना सह क्तवतु इति प्रत्ययस्य योजनेन अपि भूतकालार्थकानि पदानि भवन्ति ।
यथा – पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुंलिङ्गम्), पठितवती (स्त्रीलिङ्गम्)[cite: 4]
• वर्तमानकालक्रियापदेन सह 'स्म' इति अव्ययपदस्य योजनेन अपि भूतकालार्थ: भवति ।
यथा – गच्छति स्म – गतवान् / गतवती, लिखति स्म – लिखितवान् / लिखितवती[cite: 4]
| धातु: | लट्-लकारः | लङ्लकारः | क्तवतु (पुंलिङ्गे) | क्तवतु (स्त्रीलिङ्गे) | स्म-प्रयोगः |
|---|---|---|---|---|---|
| गम् | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् | गतवती | गच्छति स्म |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् | लिखितवती | लिखति स्म |
| गा | गायति | अगायत् | गीतवान् | गीतवती | गायति स्म |
| पा | पिबति | अपिबत् | पीतवान् | पीतवती | पिबति स्म |
| श्रु | शृणोति | अशृणोत् | श्रुतवान् | श्रुतवती | शृणोति स्म |
| दा | ददाति | अददात् | दत्तवान् | दत्तवती | ददाति स्म |
| ज्ञा | जानाति | अजानात् | ज्ञातवान् | ज्ञातवती | जानाति स्म |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् | कृतवती | करोति स्म |
| दृश् | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् | दृष्टवती | पश्यति स्म |
| स्था | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् | स्थितवती | तिष्ठति स्म |
✦ परियोजनाकार्यम्
१. परहितार्थं सेवारतानां प्रेरकाणां महात्मनां जीवनसम्बद्धां कथां सङ्गृह्णन्तु।
(हिन्दी: दूसरों के भले के लिए सेवा में लगे रहने वाले प्रेरक महापुरुषों के जीवन से जुड़ी कहानियाँ इकट्ठा करें।)[cite: 4]
२. अस्माकं समाजे कुटुम्बे वा सेवाकार्यं कुर्वतः जनद्वयस्य विवरणं लिखन्तु।
(हिन्दी: हमारे समाज या परिवार में सेवा का काम करने वाले किन्हीं दो व्यक्तियों का विवरण लिखें।)[cite: 4]
३. भवतां परिवेशे विद्यमानानाम् आयुर्वेदीयसस्यानां पदार्थानां च नामानि लिखन्तु। तेषां स्वास्थ्यरक्षणलाभान् लिखन्तु। यथा – बिल्वं पाचनक्रियां वर्धते। लवङ्गं दन्तसमस्याः कासं च नाशयति ।
(हिन्दी: आपके आस-पास मौजूद आयुर्वेदिक पौधों और पदार्थों के नाम लिखें। उनके स्वास्थ्य रक्षा सम्बन्धी लाभ भी लिखें। जैसे - बेल (बिल्व) पाचन क्रिया बढ़ाता है। लौंग दाँतों की समस्या और खाँसी नष्ट करती है।)[cite: 4]
४. अध: कानिचन चित्राणि वाक्यानि च सन्ति । चित्राणि पश्यन्तु, वाक्यानि पठन्तु। इदानीम् उचितं वाक्यं चित्रेण सह योजयन्तु।
वाक्यानि: धेनुर्माता परमशिवा, नित्यं मातापित्रोः सेवा, रोगातुरणाम् उपचार:, गृहकार्येषु भगिन्या: साहाय्यम्, परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम्।
(हिन्दी: पुस्तक में दिए गए चित्रों के साथ इन वाक्यों का सही मिलान करें - गाय परम कल्याणकारी माता है, हमेशा माता-पिता की सेवा, बीमारों का इलाज, घर के कामों में बहन की सहायता, आपस में मिलकर काम करने में सहायता।)[cite: 4]
Atee uttam
जवाब देंहटाएं