१. मूलपाठः सार्थः (हिन्दी-अनुवादसहितः)
एषा भारतभूमिः वीराणां त्यागधनानां भूमिः अस्ति। सर्वे भारतीयाः ‘एषा भूमिः अस्माकं माता’ इति वदन्ति। अथर्ववेदे ‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’ इति उक्तम्। मातृभूमेः रक्षणार्थं भारतीयाः सर्वस्वम् अर्पितवन्तः। एतादृशानां भारतीयानां गणनायां महिलानां प्रभूतं योगदानम् अस्ति। त्यागे वीरतायां च महिलाः शत्रुनिबर्हणाः आसन्। एतादृशीषु वीराङ्गनासु राजस्थानस्य पन्नाधाया काचिद्विशिष्टा वीराङ्गना आसीत्। एषा साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीया मूर्तिः आसीत्। अस्मिन् पाठे तस्याः त्यागस्य पराक्रमस्य च वर्णनं कृतम्। एषा इतिहासस्य स्वर्णिमाक्षरैः लिखिता घटना अस्ति।
हिन्दी अनुवाद: यह भारतभूमि वीरों और त्यागियों की भूमि है। सभी भारतीय 'यह भूमि हमारी माता है' ऐसा कहते हैं। अथर्ववेद में कहा गया है- 'भूमि माता है और मैं पृथ्वी का पुत्र हूँ।' मातृभूमि की रक्षा के लिए भारतीयों ने अपना सर्वस्व अर्पण कर दिया। ऐसे भारतीयों की गणना में महिलाओं का बहुत बड़ा योगदान है। त्याग और वीरता में महिलाएँ शत्रुओं का विनाश करने वाली रही हैं। ऐसी वीरांगनाओं में राजस्थान की पन्नाधाय कोई विशिष्ट वीरांगना थीं। यह साहस, त्याग और निष्ठा की अद्वितीय मूर्ति थीं। इस पाठ में उनके त्याग और पराक्रम का वर्णन किया गया है। यह इतिहास के स्वर्णिम अक्षरों से लिखी गई घटना है।
षोडशे शतके मेवाडनगरे महाराणा-सङ्ग्रामसिंहः इति सुविख्यातः महाराजः आसीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्। महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः। बनवीरः पृथ्वीराजस्य अष्टादशसु पुत्रेषु अन्यतमः। सः बनवीरः महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य प्रथमं पुत्रं विक्रमादित्यं छलेन मारयित्वा मेवाडस्य शासनम् अकरोत्। ततः परमपि सः दष्टुबुद्धिः अचिन्तयत् यत् – “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम्। न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्” इति। अतः कदाचित् रात्रौ सः उदयसिंहं मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत्। तद् ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती। सा तस्य दुष्परिणामं जानाति स्म। बनवीरः उदयसिंहस्य शयनागारम् आगच्छत्। तत्र सुप्तः चन्दनः एव उदयसिंहः इति मत्वा बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
हिन्दी अनुवाद: सोलहवीं शताब्दी में मेवाड़ नगर में महाराणा संग्राम सिंह नामक विख्यात महाराज थे। उनके दो पुत्र विक्रमादित्य और उदयसिंह थे। महाराणा संग्राम सिंह के भाई पृथ्वीराज थे। बनवीर पृथ्वीराज के अठारह पुत्रों में से एक था। उस बनवीर ने महाराणा संग्राम सिंह के प्रथम पुत्र विक्रमादित्य को छल से मारकर मेवाड़ पर शासन किया। उसके बाद भी उस दुष्ट बुद्धि वाले ने सोचा कि – "मैं ही अकेला उत्तराधिकारी बनूँ। कोई भी मेरा प्रतिद्वंद्वी न हो।" इसलिए एक रात उसने उदयसिंह को मारने का षड्यंत्र रचा। यह जानकर पन्नाधाय ने उदयसिंह के सोने के स्थान (बिस्तर) पर अपने पुत्र चन्दन को सुला दिया। वह इसका बुरा परिणाम जानती थी। बनवीर उदयसिंह के शयनकक्ष में आया। वहाँ सोए हुए चन्दन को ही उदयसिंह मानकर बनवीर ने चन्दन को मार डाला।
पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्। ‘व्यक्तिहितं न, राष्ट्रहितम् एव श्रेष्ठम्’ इति सा जानाति स्म। तस्याः पुत्रस्तु दिवङ्गतः, परं सा मेवाडराज्यं बनवीरस्य कुतन्त्रात् अरक्षत्। कालान्तरे सः एव उदयसिंहः युद्धे बनवीरं हत्वा मेवाडराज्यस्य राजा अभवत्। तस्य पुत्रः एव पराक्रमी योद्धा महाराणाप्रतापः। सः प्रतापः शौर्येण भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्। कथ्यते एव – “यदि पन्नाधाया स्वपुत्रस्य बलिदानं न अकरिष्यत् तर्हि उदयसिंहः न अभविष्यत्। यदि उदयसिंहः न अभविष्यत् तर्हि महाराणाप्रतापः अपि न अभविष्यत्”। पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति। भारतीये इतिहासे वीराङ्गनानां गणनासु पन्नाधाया महत्तमं स्थानं प्राप्नोत्। पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति। उच्यते एव − “यदि पन्नाधाया नाभविष्यत् तर्हि कुतो राणाप्रतापः”
हिन्दी अनुवाद: पन्नाधाय का निर्णय अकल्पनीय था। 'व्यक्तिगत हित नहीं, राष्ट्रहित ही श्रेष्ठ है', यह वह जानती थीं। उनका पुत्र तो वीरगति को प्राप्त हो गया, परन्तु उन्होंने मेवाड़ राज्य की बनवीर के कुचक्र से रक्षा की। कुछ समय बाद उसी उदयसिंह ने युद्ध में बनवीर को मारकर मेवाड़ राज्य के राजा का पद प्राप्त किया। उनका पुत्र ही पराक्रमी योद्धा महाराणा प्रताप था। उस प्रताप ने अपनी शूरता से भारतीयों के हृदय में लम्बे समय तक स्थान प्राप्त किया। कहा ही जाता है - "यदि पन्नाधाय अपने पुत्र का बलिदान न करतीं तो उदयसिंह न होते। यदि उदयसिंह न होते तो महाराणा प्रताप भी न होते"। पन्नाधाय का त्याग और शौर्य संसार में जब तक सूर्य-चन्द्र हैं तब तक विद्यमान रहेगा। भारतीय इतिहास में वीरांगनाओं की गणना में पन्नाधाय ने महानतम स्थान प्राप्त किया। पन्नाधाय का बलिदान सभी को शौर्य, राष्ट्रभक्ति, कर्तव्यनिष्ठा, बलिदान और विवेक की शिक्षा देता है। कहा भी गया है − "यदि पन्नाधाय न होतीं, तो राणा प्रताप कहाँ से होते?"
२. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| शब्द: | अर्थ: | हिन्दी अर्थ: | English Meaning |
|---|---|---|---|
| त्यागधनानाम् | त्यागमूर्तीनाम् | बलिदानियों की | Of people who sacrifice everything |
| सर्वस्वम् | स्वीयं सम्पूर्णम् | अपना सब कुछ | One’s Everything |
| प्रभूतम् | प्रचुरम् | अधिक | Abundant |
| शत्रुनिबर्हणाः | अरिविनाशकाः | शत्रुओं का विनाशक | Destroyers of enemies |
| वीराङ्गनासु | वीरनारीषु | वीर नारियों में | Among brave women |
| साहसस्य | वीरतायाः | साहस का | Of courage |
| स्वर्णिमाक्षरैः | सुवर्णाक्षरैः | सोने के अक्षरों से | With golden letters |
| षोडशे शतके | षोडश-शताब्द्याम् | सोलहवीं शताब्दी में | In the sixteenth century |
| छलेन | वञ्चनेन | कपट से | By deception |
| कुतन्त्रम् | कुचक्रम् | षड्यन्त्र | Evil plot |
| अद्वितीयम् | अनुपमम् | सर्वोत्कृष्ट | Matchless |
| धाया | धात्री | धाय / दाई | Wet Nurse |
| आस्ताम् | अभवताम् | दो थे | Two were present |
| अन्यतमः | बहुषु एकः | बहुतों में एक | One of many |
| दुष्टबुद्धिः | दुर्बुद्धिः | दुष्ट बुद्धि वाला | Evil minded |
| प्रतिस्पर्धी | स्पर्धालुः | प्रतिद्वन्द्वी | Competitor |
| मारयितुम् | हन्तुम् | मारने के लिए | To kill |
| कदाचित् | कस्मिंश्चित् समये | कभी | Sometime |
| शायितवती | शयनं कारितवती | सुलाया | Put to sleep |
| दुष्परिणामम् | कुपरिणामम् | अनिष्ट को | Bad outcome |
| शयनागारम् | शयनप्रकोष्ठम् | सोने के कक्ष को | Bedroom |
| कल्पनातीतः | अकल्पनीयः | चिन्तन से परे | Beyond imagination |
| व्यक्तिहितम् | निजहितम् | स्वार्थ | Self interest |
| राष्ट्रहितम् | देशकल्याणम् | राष्ट्र का हित | National’s interest |
| श्रेष्ठम् | शीर्ष-स्थानीयम् | सर्वोपरि | Highest |
| कालान्तरे | परवर्ति-समये | कुछ समय के बाद | Later on |
| हत्वा | मारयित्वा | मारकर | Having killed |
| पराक्रमी | विक्रमी | वीर | Valorous |
| योद्धा | युद्धे समर्थः | सैनिक | Warrior |
| शौर्येण | शूरतायाः कारणेन | शूरता से | With bravery |
| चिरम् | बहुकालम् | बहुत काल तक | For long time |
| जगति | विश्वे | संसार में | In the world |
| आचन्द्रार्कम् | सूर्यस्य चन्द्रस्य च अस्तित्व-पर्यन्तम् | जब तक सूर्य और चन्द्र हैं | As long as the sun and the moon are there |
| गणनासु | शृङ्खलासु | गिनतियों में | Amongst the consideration of |
| महत्तमम् | बहुषु श्रेष्ठम् | बहुतों में श्रेष्ठ | Best among the greats |
३. व्याकरण-बोधः (लङ्-लकारः)
✦ लङ्-लकारः (भूतकाले एतस्य लकारस्य प्रयोगः भवति)
पठ् धातुः (परस्मैपदम्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
वयं वाक्येषु लङ्लकारस्य प्रयोगं पठामः:
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | बालकः पाठम् अपठत् | बालकौ पाठम् अपठताम् | बालकाः पाठम् अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | त्वं पाठम् अपठः | युवां पाठम् अपठतम् | यूयं पाठम् अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अहं पाठम् अपठम् | आवां पाठम् अपठाव | वयं पाठम् अपठाम |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-२)
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु:
• (क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता?
➔ पन्नाधाया
• (ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः?
➔ महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य
• (ग) बनवीरः कं मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत्?
➔ उदयसिंहम्
• (घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
➔ उदयसिंहः
• (ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
➔ अकल्पनीयः
• (च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्?
➔ भारतीयानां
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु:
• (क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति?
➔ पन्नाधाया साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीया मूर्तिः (उदाहरणम्) अस्ति।
• (ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम्?
➔ महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
• (ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत्?
➔ दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत् "अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम्। न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्।"
• (घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत्?
➔ बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती।
• (ङ) आचन्द्रार्कं किं तिष्ठति?
➔ पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति।
• (च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति?
➔ पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति।
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ३-७)
३. उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु:
• (क) अमिलत् – अमिलताम् – अमिलन्
• (ख) अवदत् – अवदतम् (अवदताम्) – अवदन्
• (ग) अखादः – अखादतम् – अखादत
• (घ) अलिखत् – अलिखताम् – अलिखन्
• (ङ) अरक्षम् – अरक्षाव – अरक्षाम
• (च) अपिबः – अपिबतम् – अपिबत
• (छ) अपृच्छम् – अपृच्छाव – अपृच्छाम
• (ज) अमारयत् – अमारयताम् – अमारयन्
• (झ) अभवम् – अभवाव – अभवाम
४. वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु:
यथा – सः शालाम् अगच्छत्। – तौ शालाम् अगच्छताम्। – ते शालाम् अगच्छन्।
• (ख) बालिका पद्यम् अलिखत्। – बालिके पद्यम् अलिखताम्। – बालिकाः पद्यम् अलिखन्।
• (ग) शिक्षकः अवदत्। – शिक्षकौ अवदताम्। – शिक्षकाः अवदन्।
• (घ) सा चित्रम् अपश्यत्। – ते चित्रम् अपश्यताम्। – ताः चित्रम् अपश्यन्।
• (ङ) त्वम् अक्रीडः। – युवाम् अक्रीडतम्। – यूयम् अक्रीडत।
• (च) त्वं जलम् अनयः। – युवां जलम् अनयतम्। – यूयं जलम् अनयत।
• (छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्। – आवां मन्दिरम् अगच्छाव। – वयं मन्दिरम् अगच्छाम।
• (ज) अहं मधुरम् अखादम्। – आवां मधुरम् अखादाव। – वयं मधुरम् अखादाम।
५. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु:
यथा – महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः। – कस्य भ्राता पृथ्वीराजः?
• (क) सः अचिन्तयत्। – सः किम् अचिन्तयत्?
• (ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती। – शयनस्थाने कं शायितवती?
• (ग) राष्ट्रहितं श्ष्रेठम्। – किं श्रेष्ठम्?
• (घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्। – कः चन्दनम् अमारयत्?
• (ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीय: आसीत्। – तस्याः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
• (च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्। – कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
• (छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्। – मम कः न स्यात्?
६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु:
यथा – विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः
• (क) मम + अपि = ममापि
• (ख) विद्या + अर्थी = विद्यार्थी
• (ग) सह + अनुभूतिः = सहानुभूतिः
• (घ) कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः
• (ङ) गिरि + ईशः = गिरीशः
• (च) वेद + अलङ्कारः = वेदालङ्कारः
• (छ) दैत्य + अरिः = दैत्यारिः
• (ज) सु + उक्तिः = सूक्तिः
७. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट् लकारे) परिवर्तयन्तु:
यथा – पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत्। – पन्नाधाया राज्यं रक्षति।
• (क) उदयसिंहः वीरः आसीत्। – उदयसिंहः वीरः अस्ति।
• (ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्। – अहं तत् सर्वं पश्यामि।
• (ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्। – बनवीरः कुतन्त्रं करोति।
• (घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः। – त्वं शयनस्थानं गच्छसि।
• (ङ) ते कथाम् अपठन्। – ते कथां पठन्ति।
• (च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्। – धात्री उदयसिंहं पृच्छति।
• (छ) वयं शूराः अभवाम। – वयं शूराः भवामः।
६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
✦ योग्यताविस्तरः
१. सामान्यतः भूतकाले लङ्-लकारस्य स्थाने क्तवतु प्रत्ययान्त-पदस्य प्रयोगः क्रियते।
| धातुः | लट्-लकारः (वर्तमानकालः) | लङ्-लकारः (भूतकालः) | क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् (पुंलिङ्गं / स्त्रीलिङ्गं च) |
|---|---|---|---|
| पठ् | पठति | अपठत् | पठितवान् / पठितवती |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् / लिखितवती |
| खाद् | खादति | अखादत् | खादितवान् / खादितवती |
| पिब्(पा) | पिबति | अपिबत् | पीतवान् / पीतवती |
| रक्ष् | रक्षति | अरक्षत् | रक्षितवान् / रक्षितवती |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् / कृतवती |
| भू | भवति | अभवत् | भूतवान् / भूतवती |
| मिल् | मिलति | अमिलत् | मिलितवान् / मिलितवती |
| चल् | चलति | अचलत् | चलितवान् / चलितवती |
| गच्छ्(गम्) | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् / गतवती |
| नय्(नी) | नयति | अनयत् | नीतवान् / नीतवती |
| स्मर्(स्मृ) | स्मरति | अस्मरत् | स्मृतवान् / स्मृतवती |
| त्यज् | त्यजति | अत्यजत् | त्यक्तवान् / त्यक्तवती |
| पृच्छ्(प्रच्छ्) | पृच्छति | अपृच्छत् | पृष्टवान् / पृष्टवती |
| तिष्ठ्(स्था) | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् / स्थितवती |
| पश्य्(दृश्) | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् / दृष्टवती |
| क्रीड् | क्रीडति | अक्रीडत् | क्रीडितवान् / क्रीडितवती |
२. राज्यस्य सप्त अङ्गानि भवन्ति — १. स्वामी २. अमात्यः ३. सुहृत् ४. कोषः ५. राष्ट्रम् ६. दुर्गम् ७. बलम्। एतानि सुदृढानि चेत् राष्ट्रं सुदृढं भवति।
३. प्राचीनकाले युद्धेषु विविधव्यूहानां रचना क्रियते स्म — यथा – चक्रव्यूहः, गरुडव्यूहः, सर्पव्यूहः, मकरव्यूहः, अर्धचन्द्रव्यूहः, मण्डलव्यूहः, ओरमीव्यूहः, क्रौञ्चव्यूहः, वज्रव्यूहः च इत्यादयः व्यूहाः।
✦ परियोजनाकार्यम्
भारतीयानां वीराङ्गनानां चित्राणि सङ्गृह्य तासां पराक्रमं सारांशरूपेण स्वभाषया लिखन्तु।
यथा – लक्ष्मीबाई, पद्मावती, कित्तूरुराणी चन्नम्मा, रुद्रम्मादेवी, झलकारी, रानीहाडी चेत्यादीनाम्।
