नित्यं पिबाम: सुभाषितरसम्
द्वितीय: पाठ: (पाठ २) — दीपकम् भाग २ (कक्षा ७)
१. पाठ-परिचयः
| संस्कृत संवादः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| छात्रः: महोदय! अस्माकं विद्यालयस्य भित्तौ ‘अयोग्य: पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभ:’ इति लिखितम् अस्ति। अस्य क: भाव: इति कृपया बोधयतु। | छात्र: महोदय! हमारे विद्यालय की दीवार पर 'कोई भी पुरुष अयोग्य नहीं होता, वहाँ जोड़ने वाला (पारखी) दुर्लभ होता है' ऐसा लिखा है। इसका क्या अर्थ है, कृपया बताएँ। |
| शिक्षकः: भो: सुशीले! अस्य भावार्थ: अस्ति यत् अस्मिन् जगति कोऽपि अयोग्य: नास्ति। सर्वे योग्याः सन्ति परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति। | शिक्षक: हे सुशील! इसका भावार्थ है कि इस संसार में कोई भी अयोग्य नहीं है। सभी योग्य हैं, परन्तु उन्हें प्रेरित करने वाले (प्रेरक) और मार्गदर्शन करने वाले की कमी है। |
| छात्रः: मान्यवर! अहम् अपि विद्यालयस्य परिसरे एतादृशं श्लोकं पठितवती। महोदय! सुभाषितानि इत्यनेन कः अभिप्रायः? | छात्रा: मान्यवर! मैंने भी विद्यालय परिसर में ऐसा ही एक श्लोक पढ़ा है। महोदय! सुभाषितों का क्या मतलब (तात्पर्य) होता है? |
| शिक्षकः: रमे! एतानि सुभाषितानि सन्ति। अस्माकं चिन्तनविकासाय एव एतानि सुभाषितानि विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि। | शिक्षक: रमा! ये सुभाषित हैं। हमारी सोच और विचारों के विकास के लिए ही ये सुभाषित विद्यालय परिसर में लगाए गए हैं। |
| शिक्षकः: वत्स! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनै: उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि। | शिक्षक: बेटे! मनुष्यों के विभिन्न मूल्यों के विकास के लिए महान लोगों द्वारा कहे गए अच्छे वचनों को ही सुभाषित कहते हैं। |
| छात्रः: श्रीमन्! सुभाषितानां पठनेन कः लाभ:? अहो, वयम् अपि सुभाषितानि पठितुम् इच्छाम:। कृपया अस्मान् पाठयतु। | छात्र: श्रीमान! सुभाषितों को पढ़ने से क्या लाभ है? हम भी सुभाषित पढ़ना चाहते हैं। कृपया हमें पढ़ाएँ। |
| शिक्षकः: प्रियसुरेश! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिक: सामाजिक: च विकास: भवति। अस्माभि: किं कर्तव्यं किञ्च न कर्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति। | शिक्षक: प्रिय सुरेश! सुभाषितों को पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है। हमें क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए, यह सुभाषित ही बताते हैं। |
| छात्रः: समीचीनम्, तर्हि वयं सुभाषितानां रसं पिबाम:। | छात्र: बहुत अच्छा, तो फिर हम सुभाषितों के रस को पीते हैं (पढ़ते हैं)। |
२. श्लोकाः (१-५)
| श्लोक १ | |
|---|---|
| वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च। वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः।।१।। | अन्वयः: वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारैः युक्तः नरः पूजितः भवति。 भावार्थः: जो व्यक्ति उचित कपड़े पहनता है, शरीर से स्वस्थ है, मीठा बोलता है, पढ़ाई में लगा रहता है और विनम्रता से व्यवहार करता है— इन पाँच 'व' (वस्त्र, वपु, वाक्, विद्या, विनय) से युक्त मनुष्य संसार में सम्मान पाता है। |
| श्लोक २ | |
|---|---|
| षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।।२।। | अन्वयः: इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषा: हातव्याः । भावार्थः: यदि मनुष्य जीवन में ऐश्वर्य और वैभव प्राप्त करना चाहता है, तो उसे अधिक नींद, सुस्ती, डर, क्रोध, आलस्य और काम को टालने की आदत (दीर्घसूत्रता) — इन 6 दोषों को छोड़ देना चाहिए। |
| श्लोक ३ | |
|---|---|
| अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति। विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति।।३।। | अन्वयः: गात्राणि अद्भिः शुध्यन्ति। मनः सत्येन शुध्यति। भूतात्मा विद्यातपोभ्यां शुध्यति। बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति。 भावार्थः: जल से शरीर की शुद्धि होती है। सत्य से मन पवित्र होता है। विद्या और तप से आत्मा की शुद्धि होती है। और ज्ञान से बुद्धि निर्मल (पवित्र) होती है। |
| श्लोक ४ | |
|---|---|
| उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः।।४।। | अन्वयः: यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षम्, यत्र भारती सन्ततिः (अस्ति)। भावार्थः: हिन्द महासागर के उत्तर में और हिमालय पर्वत के दक्षिण में जो भूभाग (देश) है, उसका नाम भारतवर्ष है। और यहाँ रहने वाले लोग भारतीय कहलाते हैं। |
| श्लोक ५ | |
|---|---|
| जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।।५।। | अन्वयः: घटः क्रमशः जलबिन्दु-बिन्दुनिपातेन पूर्यते, सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति。 भावार्थः: जिस प्रकार पानी की एक-एक बूँद गिरने से घड़ा भर जाता है, उसी प्रकार धीरे-धीरे निरन्तर अभ्यास करने से व्यक्ति को सभी विद्याएँ, धर्म और धन की प्राप्ति हो जाती है। |
३. श्लोकाः (६-९)
| श्लोक ६ | |
|---|---|
| यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति। तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः॥६।। | अन्वयः: यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणै: नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति。 भावार्थः: जो निरन्तर पढ़ता है, लिखता है, देखता है, प्रश्न पूछता है, और ज्ञानी लोगों के पास रहता है, उसकी बुद्धि उसी प्रकार विकसित होती है जैसे सूर्य की किरणों से कमल का फूल खिल जाता है। |
| श्लोक ७ | |
|---|---|
| प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः। तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।।७।। | अन्वयः: सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति, तस्मात् तद् एव वक्तव्यं, वचने का दरिद्रता? भावार्थः: मीठे और प्रिय वचन बोलने से सभी प्राणी खुश हो जाते हैं। इसलिए हमें हमेशा मीठा ही बोलना चाहिए, मीठा बोलने में कैसी कंजूसी (दरिद्रता)? |
| श्लोक ८ | |
|---|---|
| आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।।८।। | अन्वयः: आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति)। उद्यमसमः बन्धुः नास्ति, (जनः) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति。 भावार्थः: आलस्य मनुष्य के शरीर में रहने वाला सबसे बड़ा शत्रु है। परिश्रम (मेहनत) के समान कोई मित्र नहीं है, क्योंकि परिश्रम करने वाला व्यक्ति कभी दुःखी नहीं होता। |
| श्लोक ९ | |
|---|---|
| अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।९।। | अन्वयः: अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति), परोपकारः पुण्याय परपीडनं पापाय (च भवति)। भावार्थः: महर्षि वेदव्यास के अठारह पुराणों का सार दो वचनों में है – दूसरों का भला (परोपकार) करने से पुण्य मिलता है, और दूसरों को दुःख (पीड़ा) देने से पाप लगता है। |
४. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| उत्थाय | खड़े होकर | Having got up |
| प्रेरकः | प्रेरित करने वाला | One who inspires |
| नैतिकः | नैतिक | Moral / ethical |
| वपुषा | शरीर से | By physique |
| सम्मानम् | आदर | Respect |
| हातव्या: | छोड़ना चाहिए | Worth discarding |
| भूतिम् | ऐश्वर्य | Prosperity |
| तन्द्रा | कर्महीनता / सुस्ती | Lassitude |
| दीर्घसूत्रता | काम टालने की आदत | Procrastination |
| अवरोधकाः | रोकनेवाले | Barriers |
| वाञ्छति | चाहता/ती है | Wants / Desires |
| अद्भिः | जल से | By water |
| भूतात्मा | प्राणी / आत्मा | Soul |
| द्वन्द्वः | दुविधा | Dilemma |
| वर्षम् | महाद्वीप का विभाग | Division of continent |
| सन्ततिः | सन्तान | Progeny |
| निपातेन | गिरने से | By falling |
| हेतुः | कारण | Reason |
| परिपृच्छति | विनय से पूछता/ती है | Humbly enquires |
| उपाश्रयति | पास जाता/जाती है | Approaches |
| सङ्गतिः | संग / साथ | Association |
| तुष्यन्ति | संतुष्ट होते हैं | Feeling satisfied |
| रिपुः | वैरी / शत्रु | Enemy |
| पुण्यम् | सत्कार्यों के फल | Fruits of good deeds |
| परपीडनम् | दूसरों को पीड़ा देना | Bothering others |
५. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
| १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु: | |
|---|---|
| (क) नरः कतिभिः वकारैः पूजितः भवति? | पञ्चभिः |
| (ख) पुरुषेण कति दोषाः हातव्याः? | षड् |
| (ग) बुद्धिः केन शुध्यति? | ज्ञानेन |
| (घ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः कः पूर्यते? | घटः |
| (ङ) आलस्यं केषां महान् रिपुः अस्ति? | मनुष्याणां |
| २. निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु: |
|---|
| (क) नरः कथं पूजितो भवति? ➔ नरः वस्त्रेण, वपुषा, वाचा, विद्यया, विनयेन च इति पञ्चभिः वकारैः पूजितो भवति। |
| (ख) पुरुषेण के दोषाः हातव्याः? ➔ भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च एते षड् दोषाः हातव्याः। |
| (ग) कस्य बुद्धिः विस्तारिता भवति? ➔ यः पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति च तस्य बुद्धिः विस्तारिता भवति। |
| (घ) किं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति? ➔ उद्यमं (परिश्रमं) कृत्वा मनुष्यः नावसीदति। |
| (ङ) व्यासस्य वचनद्वयं किम्? ➔ परोपकारः पुण्याय भवति, परपीडनं च पापाय भवति इति व्यासस्य वचनद्वयम् अस्ति। |
| ३. उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु (सही मिलान करें): | |
|---|---|
| (क) वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च। ➔ | वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥ |
| (ख) षड् दोषा: पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता। ➔ | निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥ |
| (ग) अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति। ➔ | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥ |
| (घ) उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। ➔ | वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥ |
| (ङ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। ➔ | स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ |
६. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-८)
| ४. निम्नलिखितानां वाक्यानां समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखन्तु: | |
|---|---|
| (क) मधुरवाण्या सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति। ➔ | प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः। |
| (ख) परिश्रमेण तुल्यः बान्धवः नास्ति। ➔ | नास्त्युद्यमसमो बन्धुः। |
| (ग) परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति। ➔ | परोपकारः पुण्याय। |
| (घ) हिन्दमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम्। ➔ | उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद् भारतं नाम। |
| ५. अधोलिखितानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं पर्यायपदानि लिखन्तु: | |
|---|---|
| यथा – वपुः – शरीरम् | |
| (क) जलम् – | वारि / नीरम् (अद्भिः) |
| (ख) लोचनम् – | नेत्रम् / नयनम् |
| (ग) धनम् – | वित्तम् / द्रव्यम् |
| (घ) बुद्धिः – | प्रज्ञा / मतिः |
| (ङ) रिपुः – | शत्रुः / वैरी |
| ६. अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपैः पूरयन्तु: | |
|---|---|
| • सुधाखण्डेन ➔ सुधाखण्डाभ्याम् ➔ | सुधाखण्डैः |
| • वृक्षेण ➔ वृक्षाभ्याम् ➔ | वृक्षैः |
| • लतया ➔ लताभ्याम् ➔ | लताभिः |
| • देशेन ➔ देशाभ्याम् ➔ | देशैः |
| • पुण्येन ➔ पुण्याभ्याम् ➔ | पुण्यैः |
| • विनयेन ➔ विनयाभ्याम् ➔ | विनयैः |
| ७. कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु: |
|---|
| उत्तरम् यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः।। प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः。 तस्मात् तदेव वक्तव्यम् वचने का दरिद्रता ।। |
| ८. उपर्युक्तानि सुभाषितानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु: | |
|---|---|
| (क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो ............ रिपुः。 | महान् |
| (ख) ............ वचने का दरिद्रता । | तस्मात्तदेव वक्तव्यं |
| (ग) यः पठति लिखति पृच्छति ............ । | पण्डितानुपाश्रयति |
| (घ) स हेतुः सर्वविद्यानां ............ धनस्य च । | धर्मस्य च |
| (ङ) ............ बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति。 | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा |
७. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
| पर्यायपदानि (अमरकोशः) |
|---|
| • वपुः – गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्मविग्रहः॥ • नराः – मनुष्याः मानुषाः मर्त्याः मनुजाः मानवाः नराः।। • भूतिः – विभूतिर्भूतिरैश्वर्यम् (विभूतिः भूतिः ऐश्वर्यम्)।。 • मनः – चित्तं चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः।। • बुद्धिः – बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः॥ • धनम् – द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु। हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि॥ • पण्डितः – विद्वान् विपश्चिद्दोषज्ञः सन् सुधीः कोविदो बुधः। धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान् पण्डितः कविः।। • दिवाकरः – सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः। भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः॥ • जन्तुः – प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्तुन्युशरीरिणः। जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता॥ • रिपुः – रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः॥ |
परियोजनाकार्यम्:
१. ‘शुध्’ इति धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखित्वा आनयन्तु।
२. सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि संगृह्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु। तेषां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि अपि लिखन्तु。
कार्यकलापः
‘सुभाषितकण्ठपाठविषये’ एकां प्रतियोगितां वर्गे, कक्षायां, विद्यालये च आयोजयन्तु।
१. ‘शुध्’ इति धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखित्वा आनयन्तु।
२. सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि संगृह्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु। तेषां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि अपि लिखन्तु。
कार्यकलापः
‘सुभाषितकण्ठपाठविषये’ एकां प्रतियोगितां वर्गे, कक्षायां, विद्यालये च आयोजयन्तु।

