ईशावास्यमिदं सर्वम्
सप्तम: पाठ: (पाठ ७) — दीपकम् भाग २ (कक्षा ७)
| संस्कृत संवादः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| आचार्या: अयि भोः बालाः! किं भवन्तः जानन्ति ‘ईश्वरः कुत्र अस्ति’? | आचार्या: अरे बच्चों! क्या आप लोग जानते हैं कि 'ईश्वर कहाँ है?' |
| छात्रा: मान्ये! ईश्वरः देवालये भवति । | छात्रा: माननीया! ईश्वर मन्दिर (देवालय) में होता है। |
| आचार्या: वत्साः! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति । | आचार्या: बच्चों! ईश्वर न केवल मन्दिर में, बल्कि सब जगह व्याप्त है। |
| छात्रः: तत् कथम् आचार्ये? | छात्र: वह कैसे आचार्या जी? |
| छात्रा: मान्ये! ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गण चापि अस्ति किम्? | छात्रा: माननीया! क्या ईश्वर पेड़ में, कक्षा में, पत्थर में और खेल के मैदान में भी है? |
| आचार्या: किम् ‘ईशावास्यमिदं सर्वं’ इति न श्रुतवन्तः? एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति । ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः । | आचार्या: क्या आपने 'ईशावास्यमिदं सर्वम्' (यह सब ईश्वर से व्याप्त है) ऐसा नहीं सुना है? यह सारा संसार ईश्वर से व्याप्त है। इसका अर्थ है कि ईश्वर सब जगह है। |
| छात्राः: आम्, ईश्वरः सर्वत्र अस्ति । | छात्र: हाँ, ईश्वर सब जगह है। |
| आचार्या: पुरा कश्चन भवादृशः अल्पवयस्कः बालः ‘ईश्वरः सर्वत्र अस्ति’ इति दर्शितवान्। इदानीं तमेव प्रसङ्गं पठामः । अनन्तरम् अभिनयसहितं नाटकमपि करिष्याम: । | आचार्या: प्राचीन काल में आप जैसा ही कोई कम उम्र का बालक 'ईश्वर सब जगह है' ऐसा दिखाया था। अब हम उसी प्रसंग को पढ़ते हैं। इसके बाद अभिनय के साथ नाटक भी करेंगे। |
२. नाटकम् (प्रह्लाद-कथा)
| दृश्यम् १: हिरण्यकशिपोः सभा | |
|---|---|
| राजभटः: अयि भोः सावधानाः तिष्ठन्तु । राजाधिराजः राजगम्भीरः त्रैलोक्याधिपतिः देवाधिदेवः दैत्यराजः हिरण्यकशिपुः आगच्छति । | राजभट: अरे! सावधान हो जाइए। महाराजाधिराज, गम्भीर, तीनों लोकों के स्वामी, देवताओं के भी देव, दैत्यराज हिरण्यकशिपु आ रहे हैं। |
| सभासदः: विजयतां महाराज ! विजयताम्। विजयतां महाराज ! विजयताम्। | सभासद: महाराज की जय हो! जय हो! महाराज की जय हो! जय हो! |
| हिरण्यकशिपुः: ह ह ह ह.... (अट्टहासेन सह) अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि । अहम् अमरः अस्मि । | हिरण्यकशिपु: हा हा हा हा.... (जोर से हँसते हुए) मैं ही सबसे अधिक शक्तिशाली हूँ। मैं अमर हूँ। |
| मन्त्री: सत्यं दैत्यराज! सुराः असुराः यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः भवतः सर्वे भीताः तिष्ठन्ति । | मन्त्री: सच है दैत्यराज! देवता, असुर, यक्ष, गन्धर्व और किन्नर सभी आपसे डरे हुए रहते हैं। |
| दैत्यपुरोहितः: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति । अन्यदेवानां पूजाराधनं न भवति । इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्यः न केऽपि दास्यन्ति । | पुरोहित: भगवन्! देश में सब जगह आपकी ही पूजा होती है। अन्य देवताओं की पूजा नहीं होती। इसके बाद यज्ञ का भाग भी देवताओं को कोई नहीं देगा। |
| हिरण्यकशिपु:: साधु साधु। अयि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जनाः मामेव ध्यायन्ति खलु! | हिरण्यकशिपु: बहुत अच्छा। अरे मन्त्री! सभी जगह लोग मेरा ही ध्यान करते हैं न! |
| मन्त्री: देव ! सर्वत्र भवतः एव नामकीर्तनं भवति, किन्तु ........... (अधोमुखः मौनं तिष्ठति ।) | मन्त्री: देव! सब जगह आपके ही नाम का कीर्तन होता है, किन्तु ........... (नीचे मुँह करके चुप खड़ा रहता है।) |
| हिरण्यकशिपु:: (सक्रोधम्) आः ! जानामि जानामि । भवान् मम पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति खलु। | हिरण्यकशिपु: (क्रोध के साथ) आः! मैं जानता हूँ, जानता हूँ। आप मेरे पुत्र के विषय में बोलना चाहते हैं न! |
| मन्त्री: (मन्दध्वनिना) सत्यं देव ! | मन्त्री: (धीमी आवाज़ में) सच है देव! |
| हिरण्यकशिपु:: मम पुत्रकः एव मम शत्रुः अस्ति । कुलकलङ्कः सः प्रह्लादः अहर्निशं मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति । | हिरण्यकशिपु: मेरा पुत्र ही मेरा शत्रु है। कुल का कलंक वह प्रह्लाद दिन-रात मेरे शत्रु 'हरि' का गुणगान करता है। |
| सेनापतिः: स्वामिन्! गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति । | सेनापति: स्वामी! हाथी के पैरों से कुचलवाने पर भी वह जीवित है। |
| हिरण्यकशिपु:: अहो महदाश्चर्यम्! | हिरण्यकशिपु: अहो! यह तो बहुत बड़ा आश्चर्य है! |
| सेनापतिः: भवदाज्ञया वयम् उत्तुङ्गशिखरात् तं पातितवन्तः । तथापि सः न मृतः । | सेनापति: आपकी आज्ञा से हमने उसे ऊँचे पर्वत के शिखर से गिराया। फिर भी वह नहीं मरा। |
| मन्त्री: रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः । तथापि.... | मन्त्री: रस्सी से बाँधकर समुद्र के बीच में फेंक दिया। फिर भी.... |
| हिरण्यकशिपु:: (हस्तौ मर्दयन् सक्रोधम्) आः ... किं करवाणि, किं करवाणि एतस्य । (किञ्चिद्विचिन्त्य) आस्तां तावत्। उपायः मया चिन्तितः । द्रक्ष्यामि सः कथं जीविष्यति इति । (वदन् सभातः निर्गतः । सर्वे निष्क्रान्ता:) | हिरण्यकशिपु: (हाथ मलते हुए क्रोध से) आः ... क्या करूँ, इसका क्या करूँ। (कुछ सोचकर) रुको अभी। मैंने एक उपाय सोच लिया है। देखूँगा वह कैसे जीवित रहता है। (यह बोलता हुआ निकल जाता है।) |
| दृश्यम् २: हिरण्यकशिपुः होलिका च | |
|---|---|
| हिरण्यकशिपुः: अयि भोः अनुजे ! होलिके !! होलिके !!! कुत्र असि त्वम्? इत इतः । | हिरण्यकशिपु: अरे छोटी बहन! होलिका !! होलिका !!! तुम कहाँ हो? इधर आओ। |
| होलिका: प्रणमामि भ्रातः! कथं मां स्मरसि ? किमर्थं दुःखितः भासि ? किं कारणम् अस्य दुःखस्य ? वद भ्रातः! वद। | होलिका: प्रणाम करती हूँ भाई! मुझे कैसे याद किया? किसलिए दुखी लग रहे हो? क्या कारण है? बोलो भाई! |
| हिरण्यकशिपुः: अनुजे ! त्वं जानासि एव, मम पुत्रः एव मम शत्रुः जातः । (क्षीणस्वरेण सर्वं वृत्तान्तं कथयति) | हिरण्यकशिपु: बहन! तुम जानती ही हो, मेरा पुत्र ही मेरा शत्रु बन गया है। (धीमी आवाज़ में पूरी घटना बताता है) |
| होलिका: भ्रातः! अलं चिन्तया, ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्। आश्वस्तो भव । | होलिका: भाई! चिन्ता मत करो, ब्रह्मा के वरदान की कृपा से आग मुझे नहीं जलाती है, मैं प्रह्लाद को जला दूँगी। आप निश्चित हो जाइए। |
| (होलिका प्रह्लादकक्षं प्रविशति) (होलिका प्रह्लाद के कमरे में प्रवेश करती है) | |
| प्रह्लाद:: (होलिकां दृष्ट्वा) पितृष्वसः! (आलिङ्गति) | प्रह्लाद: (होलिका को देखकर) बुआ जी! (गले मिलता है) |
| होलिका: अयि भोः प्रह्लाद! आगच्छ, आवां क्रीडिष्यावः । | होलिका: अरे प्रह्लाद! आओ, हम दोनों खेलेंगे। |
| प्रह्लाद:: (सहर्षम्) बाढम् । | प्रह्लाद: (खुशी से) ज़रूर। |
| होलिका: प्रथमं त्वं माम् अन्विष्यसि । | होलिका: पहले तुम मुझे ढूँढ़ोगे। |
| प्रह्लाद:: (सहर्षम्) साधु । | प्रह्लाद: (खुशी से) ठीक है। |
| (होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयो: पट्टिकां बध्नाति । किञ्चित् दूरे अग्निं प्रज्वालयति । स्वयम् अग्नौ उपविश्य करतलध्वनिना आह्वयति ।) (होलिका प्रह्लाद की आँखों पर पट्टी बाँधती है। कुछ दूरी पर आग जलाती है। स्वयं आग में बैठकर ताली की आवाज़ से बुलाती है।) | |
| होलिका: अत्र, अहम् अत्र अस्मि, इत इत: । | होलिका: यहाँ, मैं यहाँ हूँ, इधर आओ, इधर आओ। |
| प्रह्लाद:: अहो तापम् अनुभवामि खलु अहम्। (प्रह्लादः अग्निकुण्डस्य समीपम् गच्छति । होलिका तम् अङ्के स्वीकरोति ।) | प्रह्लाद: अरे! मैं तो गर्मी अनुभव कर रहा हूँ। (प्रह्लाद अग्निकुण्ड के पास जाता है। होलिका उसे गोद में ले लेती है।) |
| होलिका: ह.....ह....ह... प्रह्लाद! अहं तव मृत्युः अस्मि । अहं त्वाम् अग्नये दास्यामि । | होलिका: हा.....हा....हा... प्रह्लाद! मैं तुम्हारी मृत्यु हूँ। मैं तुम्हें आग को सौंप दूँगी। |
| प्रह्लाद:: (करौ बद्ध्वा हरिं स्मरति) ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय.... | प्रह्लाद: (हाथ जोड़कर हरि का स्मरण करता है) ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय.... |
| (नारायणस्य कृपया प्रह्लादः रक्षितः भवति । ब्रह्मणः वरस्य दुरुपयोगकारणात् अग्निः होलिकाम् एव ज्वालयति । होलिका अग्निदाहात् आर्तनादं कुर्वती प्राणान् त्यजति ।) (नारायण की कृपा से प्रह्लाद बच जाता है। ब्रह्मा के वरदान का दुरुपयोग करने के कारण आग होलिका को ही जला देती है। होलिका आग में जलने से चिल्लाती हुई प्राण त्याग देती है।) | |
| दृश्यम् ३: नृसिंहावतारः | |
|---|---|
| दैत्याः: अहो! किमेतत्? होलिका एव दग्धा । (ततः प्रविशति प्रह्लादः हिरण्यकशिपुः च) | दैत्य: अहो! यह क्या? होलिका ही जल गई। (तब प्रह्लाद और हिरण्यकशिपु प्रवेश करते हैं) |
| प्रह्लादः: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय... | प्रह्लाद: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय... |
| हिरण्यकशिपु:: (सक्रोधं दन्तान् विघट्टयन्) आः, नारायण! नारायण! दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः? | हिरण्यकशिपु: (क्रोध से दाँत पीसते हुए) आः, नारायण! नारायण! दिखा, कहाँ है तेरा नारायण? |
| प्रह्लाद:: तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति । | प्रह्लाद: पिता जी! श्रीहरि तो सब जगह हैं। |
| हिरण्यकशिपुः: किं ते हरि: अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति ? | हिरण्यकशिपु: क्या तेरा हरि यहाँ है? वहाँ है? सीढ़ियों में है? या इस खम्भे में है? |
| प्रह्लाद:: नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति । अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति । | प्रह्लाद: निश्चय ही हरि सब जगह हैं। इस खम्भे में भी हैं। |
| हिरण्यकशिपु:: आः, मूढ! पश्य पश्य, अनेन खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि । | हिरण्यकशिपु: आः, मूर्ख! देख-देख, इस तलवार से खम्भे को तोड़ दूँगा। |
| प्रह्लादः: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय... | प्रह्लाद: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय... |
| (हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति । महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति) (हिरण्यकशिपु खम्भे पर प्रहार करता है। बड़ी गर्जना के साथ नृसिंह खम्भे से बाहर आते हैं) | |
| नृसिंह:: (क्रोधेन सिंहगर्जनं कुर्वन्) रे पापात्मन्! अद्य तव मृत्युः सन्निहितः । कालोऽहं तव । | नृसिंह: (क्रोध से सिंह की तरह गर्जना करते हुए) रे पापी! आज तेरी मृत्यु पास आ गई है। मैं तेरा काल (मौत) हूँ। |
| हिरण्यकशिपु:: (आदौ आश्चर्येण पश्यति पुनः कथयति) आः, असत्यवादिन्! अहं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्य अमरः अस्मि । त्वाम् एव मृत्युलोकं प्रेषयिष्यामि । | हिरण्यकशिपु: (शुरू में आश्चर्य से देखता है फिर कहता है) आः, झूठे! मैं ब्रह्मा जी से वरदान पाकर अमर हूँ। मैं ही तुझे यमलोक भेज दूँगा। |
| (तस्मिन् सन्ध्याकाले नृसिंह: हिरण्यकशिपुं केशेषु गृहीत्वा कर्षति) (उस शाम के समय नृसिंह हिरण्यकशिपु को बालों से पकड़कर खींचते हैं) | |
| नृसिंह:: रे मूर्ख ! अधम ! त्वं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान् असि, तं वरम् अनुल्लङ्घ्य अहं त्वां मारयिष्यामि । (राजभवनस्य अन्तः बहिः च एतयोः मध्ये विद्यमानायां देहल्यां तं गृह्णाति) मूढ! पश्य, न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे ; न वा पाताले, न च आकाशे ; न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ; नायं दिवसो, न वा रात्रि: ; नाहं मनुष्यो, न च पशु: ; न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ; निजनखै: तव वक्ष:स्थलं विदीर्य हनिष्यामि । | नृसिंह: रे मूर्ख! नीच! तूने ब्रह्मा से वरदान पाया है, उस वरदान का उल्लंघन किए बिना ही मैं तुझे मारूँगा। (राजभवन के अंदर और बाहर के बीच मौजूद देहली (चौखट) पर उसे पकड़ लेते हैं) मूर्ख! देख, न तू धरती पर है, न स्वर्ग में; न पाताल में है, न आकाश में; न घर के अंदर है, न बाहर; न यह दिन है, न रात; न मैं मनुष्य हूँ, न पशु; न किसी अस्त्र से, न शस्त्र से; अपने नाखूनों से तेरी छाती फाड़कर तुझे मारूँगा। |
| हिरण्यकशिपु:: (भीतः) प्रभो! क्षमस्व मां, क्षमस्व । | हिरण्यकशिपु: (डरा हुआ) प्रभु! मुझे क्षमा करें, क्षमा करें। |
| नृसिंह:: अधम ! न तेऽपराध: क्षम्य: । (सिंहगर्जनं कुर्वन् हिरण्यकशिपोः वक्षःस्थलं भिनत्ति ।) | नृसिंह: नीच! तेरा अपराध क्षमा करने योग्य नहीं है। (सिंह जैसी गर्जना करते हुए हिरण्यकशिपु की छाती चीर देते हैं।) |
| अध्यापिका: एवं बालः प्रह्लादः ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अत एव उच्यते, ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति । | अध्यापिका: इस प्रकार बालक प्रह्लाद ने दिखाया कि ईश्वर सब जगह है। इसीलिए कहा जाता है, 'यह सब कुछ ईश्वर से व्याप्त है'। |
३. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| ईशावास्यम् | ईश्वर से व्याप्त | Pervaded by God |
| राजगम्भीरः | राजाओं में गम्भीर | The best amongst the Kings |
| कश्चन | कोई व्यक्ति | Someone (M) |
| विजयताम् | विजयी होवे | Let (him) be victorious |
| सर्वशक्तिमान् | सबसे अधिक शक्तिशाली | All powerful |
| यक्षाः | यक्ष | Yakshas (Demi-Gods) |
| गन्धर्वाः | गन्धर्व | Gandharvas (Demi-Gods) |
| किन्नराः | किन्नर | Kinnaras (Demi-Gods) |
| यज्ञभागः | यज्ञ-आहुति | Yajna offering |
| आराधनम् | पूजा | Worship |
| दास्यन्ति | देंगे | Shall give |
| ध्यायन्ति | ध्यान करते हैं | Meditate |
| नामकीर्तनम् | नाम जपना | Singing the Name in praise |
| सक्रोधम् | क्रोध सहित | With Anger |
| खलु | निश्चित रूप से | Indeed |
| कुलकलङ्कः | वंश को कलंकित करने वाला | Brings ill-fame to family |
| अहर्निशम् | दिन-रात | Day and night |
| पद-दलनेन | पैरों के द्वारा कुचलने से | Stamped (by foot) |
| उत्तुङ्गशिखरात् | ऊँचे पर्वत के शिखर से | From the high mountain peak |
| रज्ज्वा | रस्सी के द्वारा | By the rope |
| बद्ध्वा | बाँधकर | Having tied |
| क्षिप्तवन्तः | फेंक दिया | Threw |
| विचिन्त्य | सोचकर | Having thought |
| द्रक्ष्यामि | देखूँगा | Shall see |
| निष्क्रान्तः | निकल गया | Went out |
| भासि | लग रहे हो | Seem |
| वृत्तान्तम् | वृत्तान्त या घटना को | Anecdote |
| अलं चिन्तया | चिंता मत करो | Do not worry |
| पितृष्वसः! | हे बुआ ! | Hey Paternal Aunt! |
| बाढम् | अवश्य / ठीक है | Certainly |
| अन्विष्यसि | ढूँढ़ोगे | Shall search |
| करतलध्वनिना | ताली बजा करके | Clap sound |
| प्रज्वलयति | जलाता है | Kindles |
| इत इतः | इस ओर | This way |
| आर्तनादम् | चिल्लाकर रोना | Cry for help |
| भङ्क्ष्यामि | तोड़ दूँगा | Shall break |
| सन्निहितः | पास आया | Came near |
| कालोऽहम् | मैं मृत्यु हूँ | I am Death |
| मृत्युलोकम् | यमलोक | Realm of death |
| कर्षति | खींचता है | Pulls |
| देहल्याम् | देहरी/चौखट में | Threshold |
| निजनखैः | अपने नाखूनों से | By own nails |
| अधम ! | हे नीच! | O’ Low calibre person! |
| क्षम्यः | क्षमा करने योग्य | Worthy of forgiving |
| वक्ष:स्थलम् | छाती | Chest |
| भिनत्ति | चीरता है | Tears apart |
४. व्याकरणम् (तृतीया-विभक्तिः, लृट्-लकारः)
| तृतीया-विभक्तेः रूपाणि | ||||
|---|---|---|---|---|
| लिङ्गम् | मूलशब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| पुंलिङ्गम् | बालक | बालकेन | बालकाभ्याम् | बालकै: |
| देव | देवेन | देवाभ्याम् | देवै: | |
| नर | नरेण | नराभ्याम् | नरै: | |
| स्त्रीलिङ्गम् | बालिका | बालिकया | बालिकाभ्याम् | बालिकाभि: |
| लता | लतया | लताभ्याम् | लताभि: | |
| रमा | रमया | रमाभ्याम् | रमाभि: | |
| नपुंसकलिङ्गम् | फल | फलेन | फलाभ्याम् | फलै: |
| वन | वनेन | वनाभ्याम् | वनै: | |
| नगर | नगरेण | नगराभ्याम् | नगरै: | |
| लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः) | |||
|---|---|---|---|
| येन क्रियापदेन आगामी-कालस्य बोध: भवति, तत् लृट्-लकारस्य क्रियापदम् । यथा - सः आगमिष्यति । (वह आएगा।) लृट्-लकारस्य प्रत्ययाः - इष्यति, इष्यतः, इष्यन्ति | इष्यसि, इष्यथः, इष्यथ | इष्यामि, इष्यावः, इष्यामः । | |||
| पठ्-धातुः (लृट्-लकारः) | |||
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ |
| उत्तमपुरुषः | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः |
५. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)
| १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु: | |
|---|---|
| (क) त्रैलोक्याधिपतिः कः आसीत् ? | हिरण्यकशिपुः |
| (ख) कः कुलकलङ्कः आसीत् ? | प्रह्लादः |
| (ग) होलिका कस्य भगिनी आसीत् ? | हिरण्यकशिपोः |
| (घ) कः सर्वत्र अस्ति ? | श्रीहरिः |
| (ङ) नृसिंहः कुतः बहिः आगच्छति ? | स्तम्भात् |
| २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु: |
|---|
| (क) जनाः कम् एव ध्यायन्ति ? ➔ जनाः हिरण्यकशिपुम् एव ध्यायन्ति । |
| (ख) प्रह्लादः कस्य गुणगानं करोति ? ➔ प्रह्लादः हरेः (नारायणस्य) गुणगानं करोति । |
| (ग) होलिकायाः समीपे कः वरः आसीत् ? ➔ ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः होलिकाम् न दहति इति वरः आसीत् । |
| (घ) हिरण्यकशिपुः केन अमरः आसीत् ? ➔ हिरण्यकशिपुः ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्य अमरः आसीत् । |
| (ङ) नृसिंहः हिरण्यकशिपुं कथं हतवान् ? ➔ नृसिंहः हिरण्यकशिपुं देहल्यां निजनखै: वक्ष:स्थलं विदीर्य हतवान् । |
| ३. ‘कः कं वदति’ इति उदाहरणानुसारं लिखन्तु: | |
|---|---|
| यथा – अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि। ➔ हिरण्यकशिपुः ➔ सभासदान् | |
| (क) सुराः असुराः भवतः सर्वे भीताः तिष्ठन्ति। ➔ | मन्त्री ➔ हिरण्यकशिपुम् |
| (ख) अहं त्वाम् अग्नये दास्यामि। ➔ | होलिका ➔ प्रह्लादम् |
| (ग) तात! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति। ➔ | प्रह्लादः ➔ हिरण्यकशिपुम् |
| (घ) दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः? ➔ | हिरण्यकशिपुः ➔ प्रह्लादम् |
| (ङ) रे पापात्मन्! अद्य तव मृत्युः सन्निहितः। ➔ | नृसिंहः ➔ हिरण्यकशिपुम् |
| ४. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (तृतीया विभक्ति): | |
|---|---|
| यथा – सः विद्यया (विद्या) शोभते । | |
| (क) सः ............ (सत्य) शुध्यति। | सत्येन |
| (ख) जनाः ............ (नेत्रद्वय) पश्यन्ति। | नेत्रद्वयेन |
| (ग) अहम् ............ (अग्नि) त्वां ज्वालयिष्यामि। | अग्निना |
| (घ) वयं ............ (जल) चरणौ प्रक्षालयामः। | जलेन |
| (ङ) बालकाः ............ (उत्साह) कार्यं कुर्वन्ति। | उत्साहेन |
| (च) अहं ............ (खड्ग) प्रहारं करोमि। | खड्गेन |
६. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-८)
| ५. अधोलिखितानां वाक्यानां घटनाक्रमानुसारं क्रमनिर्धारणं कुर्वन्तु: | |
|---|---|
| (कथा को सही क्रम में जमाएँ) | |
| १. हिरण्यकशिपुः अट्टेहासेन सह ‘अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि’ इति अवदत्। | क्रम: १ |
| २. ‘प्रह्लादः अहर्निशं हरेः गुणगानं करोति’ इति मन्त्री अवदत्। | क्रम: २ |
| ३. ‘ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति’ इति होलिका अवदत्। | क्रम: ३ |
| ४. प्रह्लादः अग्निकुण्डस्य समीपम् अगच्छत्, होलिका तम् अङ्के अकरोत्। | क्रम: ४ |
| ५. ब्रह्मणः वरस्य दुरुपयोगकारणात् अग्निः होलिकाम् एव अज्वालयत्। | क्रम: ५ |
| ६. नृसिंहः देहल्यां हिरण्यकशिपोः वक्षःस्थलं निजनखैः भिनत्ति स्म। | क्रम: ६ |
| ६. ‘इष्यति’ इति प्रत्ययं योजयित्वा लृट्-लकारस्य (भविष्यत्कालस्य) प्रथमपुरुष-एकवचनस्य रूपाणि लिखन्तु: | |
|---|---|
| यथा – पठ् + इष्यति ➔ पठिष्यति | |
| • (क) खाद् + इष्यति ➔ | खादिष्यति |
| • (ख) धाव् + इष्यति ➔ | धाविष्यति |
| • (ग) गम् (गच्छ्) + इष्यति ➔ | गमिष्यति |
| • (घ) हस् + इष्यति ➔ | हसिष्यति |
| • (ङ) लिख् + इष्यति ➔ | लेखिष्यति |
| • (च) क्रीड् + इष्यति ➔ | क्रीडिष्यति |
| • (छ) पा (पिब्) + इष्यति ➔ | पास्यति |
| • (ज) दृश् (पश्य्) + इष्यति ➔ | द्रक्ष्यति |
| • (झ) भू (भव्) + इष्यति ➔ | भविष्यति |
| ७. लट्-लकारस्य वाक्यानि लृट्-लकारे (भविष्यत्काले) परिवर्तयन्तु: |
|---|
| यथा – बालकः पुस्तकं पठति। ➔ बालकः पुस्तकं पठिष्यति। |
| (क) ते भोजनं खादन्ति। ➔ ते भोजनं खादिष्यन्ति। |
| (ख) त्वं जलं पिबसि। ➔ त्वं जलं पास्यसि। |
| (ग) युवां ग्रामं गच्छथः। ➔ युवां ग्रामं गमिष्यथः। |
| (घ) यूयं हसथ। ➔ यूयं हसिष्यथ। |
| (ङ) अहं पत्रं लिखामि। ➔ अहं पत्रं लेखिष्यामि। |
| (च) आवां चित्रं पश्यावः। ➔ आवां चित्रं द्रक्ष्यावः। |
| (छ) वयं कन्दुकं क्रीडामः। ➔ वयं कन्दुकं क्रीडिष्यामः। |
| ८. उदाहरणं दृष्ट्वा यथायोग्यं वाक्यनिर्माणं कुर्वन्तु: | |
|---|---|
| यथा – शुकः मुखेन वदति। | |
| • (क) बालकाः (हस्त) नमन्ति। ➔ | बालकाः हस्ताभ्यां नमन्ति। |
| • (ख) गजाः (पाद) चलन्ति। ➔ | गजाः पादैः चलन्ति। |
| • (ग) अहं (नेत्र) पश्यामि। ➔ | अहं नेत्राभ्यां पश्यामि। |
| • (घ) वयं (कर्ण) शृणुमः। ➔ | वयं कर्णाभ्यां शृणुमः। |
| • (ङ) त्वं (नासिका) आघ्राणं करोषि। ➔ | त्वं नासिकया आघ्राणं करोषि। |
७. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
परियोजनाकार्यम्:
१. ईश्वरावताराणां (दशावताराणां) नामानि अन्विष्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु। (ईश्वर के दस अवतारों के नाम खोजकर अपनी कॉपी में लिखें।)
२. 'ईशावास्यमिदं सर्वम्' इत्यस्य मन्त्रस्य अर्थं ज्ञात्वा स्वभाषया लिखन्तु। (इस मन्त्र का अर्थ अपनी भाषा में लिखें।)
३. भक्तानां विषये (यथा - ध्रुवः, शबरी, मीराबाई) लघुकथाः सङ्गृह्य कक्षायां श्रावयन्तु। (भक्तों के बारे में छोटी कहानियाँ इकट्ठा करके कक्षा में सुनाएँ।)
१. ईश्वरावताराणां (दशावताराणां) नामानि अन्विष्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु। (ईश्वर के दस अवतारों के नाम खोजकर अपनी कॉपी में लिखें।)
२. 'ईशावास्यमिदं सर्वम्' इत्यस्य मन्त्रस्य अर्थं ज्ञात्वा स्वभाषया लिखन्तु। (इस मन्त्र का अर्थ अपनी भाषा में लिखें।)
३. भक्तानां विषये (यथा - ध्रुवः, शबरी, मीराबाई) लघुकथाः सङ्गृह्य कक्षायां श्रावयन्तु। (भक्तों के बारे में छोटी कहानियाँ इकट्ठा करके कक्षा में सुनाएँ।)

