Are you looking for accurate and easy-to-understand NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Chapter 7 Souhardam Prakriteh Shobha (सौहार्दं प्रकृतेः शोभा)? You have come to the right place. This chapter from the Shemushi Part 2 (शेमुषी भाग 2) textbook teaches the importance of unity among all living beings through a dialogue between animals like the Lion, Crow, Peacock, and Nature Mother.
We provide step-by-step answers to help you understand the text's moral: "Harmony is Nature's Beauty." Whether you are struggling with Vachya Parivartan (Voice Change) or Prashna Nirman (Question Formation), this post clarifies every doubt. Read through the complete exercise to master the chapter "Souhardam Prakriteh Shobha" and boost your Sanskrit exam score.
Class 10 Sanskrit Chapter 7 Souhardam Prakriteh Shobha Question Answer (सौहार्दं प्रकृतेः शोभा प्रश्न-उत्तर)
 |
| Class 10 Sanskrit Chapter 7 Souhardam Prakriteh Shobha Question Answer (सौहार्दं प्रकृतेः शोभा प्रश्न-उत्तर) |
पाठ ७ – सौहार्दं प्रकृतेः शोभा
(अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि)
प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखें)
| क्र. |
प्रश्नः |
उत्तरम् |
| (क) |
वनराजः कैः दुरवस्था प्राप्तः? |
तुच्छजीवैः |
| (ख) |
कः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति? |
काकः |
| (ग) |
काकचेष्ट: विद्यार्थी कीदृशः छात्रः मन्यते? |
आदर्शः |
| (घ) |
कः आत्मानं बलशाली, विशालकायः, पराक्रमी च कथयति? |
गजः |
| (ङ) |
बकः कीदृशान् मीनान् क्रूरतया भक्षयति? |
वराकान् |
प्रश्न 2. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
| क्र. |
प्रश्नः |
उत्तरम् |
| (क) |
नि:संशयं कः कृतान्तः मन्यते? |
यः अपरैः वित्रस्तान् पीड्यमानान् जन्तून् सदा न रक्षति, पार्थिवरूपेण स: निसंशय कृतान्तः मन्यते। |
| (ख) |
बकः वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् कथं चिन्तयितुं कथयति? |
बकः शीतले जले बहुकाल पर्यन्तम् अविचलः ध्यानमग्नः स्थितप्रज्ञः इव स्थित्वा वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् चिन्तयितुं कथयति। |
| (ग) |
अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं किं वदति? |
अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं वदति यत् सर्वे जीवाः एव तस्याः सन्ततिः। कथं मिथः कलहं कुर्वन्ति। सर्वे जीवाः अन्योन्यश्रिताः सन्ति। |
| (घ) |
यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा कथं विप्लवे? |
यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा जलधौ अकर्णधारा नौरिव विप्लवेत्। |
| (ङ) |
मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति? |
मयूरः पिच्छान् उद्घाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति। |
| (च) |
अन्ते सर्वे मिलित्वा कस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवन्ति? |
अन्ते सर्वे मिलित्वा उलूकस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवति। |
| (छ) |
अस्मिन्नाटके कति पात्राणि सन्ति? |
अस्मिन् नाटके द्वादश पात्राणि सन्ति। |
प्रश्न 3. रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्
| क्र. |
वाक्यम् |
प्रश्ननिर्माणम् |
| (क) |
सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थः एवासीत्। |
सिंहः वानराभ्याम् कस्याम् असमर्थः एवासीत्? |
| (ख) |
गजः वन्यपशून् तुदन्तं शुण्डेन पोथयित्वा मारयति। |
गजः वन्यपशून् तुदन्तं केन पोथयित्वा मारयति? |
| (ग) |
वानरः आत्मानं वनराजपदाय योग्यः मन्यते। |
वानरः आत्मानं कस्मै योग्यः मन्यते? |
| (घ) |
मयूरस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना। |
कस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना? |
| (ङ) |
सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति। |
सर्वे काम् प्रणमन्ति? |
प्रश्न 4. शुद्ध / अशुद्ध कथन (आम् / न)
| क्र. |
कथनम् |
उत्तरम् |
| (क) |
सिंहः आत्मानं तुदन्तं वानरं मारयति। |
न |
| (ख) |
का-का इति बकस्य ध्वनिः भवति। |
न |
| (ग) |
काकपिकयोः वर्णः कृष्णः भवति। |
आम् |
| (घ) |
गजः लघुकायः, निर्बलः च भवति। |
न |
| (ङ) |
मयूरः बकस्य कारणात् पक्षिकुलम् अवमानितं मन्यते। |
आम् |
| (च) |
अन्योन्यसहयोगेन प्राणिनाम् लाभः जायते। |
आम् |
प्रश्न 5. रिक्तस्थानपूर्ति (मञ्जूषा-पदानि)
मञ्जूषा: स्थितप्रज्ञः, यथासमयम्, मेध्यामेध्यभक्षकः, अहिभुक्, आत्मश्लाघाहीनः, पिकः
| क्र. |
वाक्यम् |
रिक्तस्थानपूर्ति |
| (क) |
काकः ........................ भवति। |
मेध्यामेध्यभक्षकः |
| (ख) |
........................ परभृत् अपि कथ्यते। |
पिकः |
| (ग) |
बकः अविचल: ........................ इव तिष्ठति। |
स्थितप्रज्ञः |
| (घ) |
मयूरः ........................ इति नाम्नाऽपि ज्ञायते। |
अहिभुक् |
| (ङ) |
उलूक : ........................ पदनिर्लिप्तः चासीत्। |
आत्मश्लाघाहीनः |
| (च) |
सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते ........................। |
यथासमयम् |
प्रश्न 6. वाच्यपरिवर्तनम् (कर्तृवाच्य ⇄ कर्मवाच्य)
| क्र. |
मूलवाक्यम् |
वाच्यपरिवर्तनम् |
| उदा. |
क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावति गर्जति च। |
क्रुद्धेन सिंहेन इतस्ततः धाव्यते गर्ज्यते च। |
| (क) |
त्वया सत्यं कथितम्। |
त्वम् सत्यं कथयसि। |
| (ख) |
सिंहः सर्वजन्तून् पृच्छति। |
सिंहेन सर्वजन्तवः पृच्छ्यन्ते। |
| (ग) |
काकः पिकस्य संततिं पालयति। |
काकेन पिकस्य सन्ततिः पाल्यते। |
| (घ) |
मयूरः विधात्रा एव पक्षिराजः वनराजः वा कृतः। |
विधाता मयूरम् एव पक्षिराजं वनराजं वा अकरोत्। |
| (ङ) |
सर्वैः खगैः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुमिष्यते स्म। |
सर्वे खगाः कम् अपि खगं वनराजं कर्तुम् ऐच्छन्। |
| (च) |
सर्वे मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वन्तु। |
सर्वैः मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नः क्रियते। |
प्रश्न 7. समास-विग्रह / समस्तपद
| क्र. |
विग्रहः / समस्तपदम् |
उत्तरम् |
| (क) |
तुच्छजीवैः (विग्रह कुरुत) |
तुच्छैः जीवैः |
| (ख) |
वृक्षोपरि (विग्रह कुरुत) |
वृक्षस्य उपरि |
| (ग) |
पक्षिणां सम्राट् (समस्तपदं) |
पक्षिसम्राट् |
| (घ) |
स्थिता प्रज्ञा यस्य सः (समस्तपदं) |
स्थितप्रज्ञः |
| (ङ) |
अपूर्वम् (विग्रह) |
न पूर्वम् |
| (च) |
व्याघ्रचित्रका (विग्रह) |
व्याघ्रः च चित्रकः च |
प्रश्न 8. प्रकृति–प्रत्यय विभाग / संयोजन
| क्र. |
प्रश्नः |
उत्तरम् |
| (क) |
क्रुध् + क्त |
क्रुद्धः |
| (ख) |
आकृष्य (विभागं कुरुत) |
आ + कृष् + ल्यप् |
| (ग) |
सत्यप्रियता (विभागं कुरुत) |
सत्यप्रिय + तल् |
| (घ) |
पराक्रमी (विभागं कुरुत) |
पराक्रम + इन् (णिनि) |
| (ङ) |
कूर्द् + क्त्वा |
कूर्दित्वा |
| (च) |
शृण्वन् (विभागं) |
शृ + शतृ |
