सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
द्वितीयः पाठः (पाठ २) — शारदा (कक्षा ९ संस्कृतम् - R1)
१. मूलपाठः एवं हिन्दी-अनुवादः
| संस्कृत गद्यांशः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति। तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” अस्य आशयः अस्ति यत् वास्तविकसुखस्य आधारः धर्मः, धर्मपालनस्य च आधारः अर्थः। अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्। जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति। यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते। |
भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक सूक्तियाँ विद्यमान हैं, जो मानव जीवन के वास्तविक तत्त्व को प्रतिपादित करती हैं। उनमें से एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है — “सुख का मूल (आधार) धर्म है और धर्म का मूल अर्थ (धन) है।” इसका आशय यह है कि वास्तविक सुख का आधार धर्म है और धर्मपालन का आधार अर्थ है। अर्थ का तात्पर्य धन है, जो सभी प्रकार के आजीविका-व्यवहार का प्रमुख साधन है। जीवन में धर्म, अर्थ और सुख—इन तीनों का आपसी सम्बन्ध अटूट है। जो व्यक्ति न्यायपूर्वक धन कमाता है, वह धर्म का पालन करने में समर्थ होता है, और धर्म के पालन से दीर्घकालिक (स्थायी) सुख प्राप्त करता है। |
| सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम्। पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति। स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति। दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थः अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते। उक्तं गरुडपुराणे — “ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।” अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्। |
सामान्य जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है। पर्याप्त धन के अभाव में अपने कर्तव्यों का पालन कठिन हो जाता है। स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा, दान आदि कार्य बाधित हो जाते हैं और दैनिक जीवन असन्तुलित हो जाता है। इसलिए धर्मशास्त्र में चार पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) में अर्थ को एक प्रमुख स्तम्भ माना गया है। गरुडपुराण में कहा गया है — “ब्रह्म मुहूर्त में उठकर धर्म और अर्थ का चिन्तन करना चाहिए।” अर्थात् दिन के आरम्भ में धर्म और अर्थ का चिन्तन आवश्यक है। |
| स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति (स्वस्थ आर्थिक व्यवहार तीन प्रकार का होता है) | |
| १. न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् — सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति। उक्तं भगवता मनुना — सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥ अस्य आशयः यत् अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः। “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्” इति उपनिषदः वाक्यं सततं मनसि निधाय स्वकौशलेन विद्यया च धनम् उपार्जनीयम्। |
१. न्यायपूर्ण धनार्जन — सन्मार्ग से ही धन कमाना चाहिए। भगवान मनु ने कहा है — सभी प्रकार की शुद्धियों में धन (अर्थ) की शुद्धि को सर्वश्रेष्ठ माना गया है। जो धन के विषय में शुद्ध (पवित्र) है, वही वास्तव में शुद्ध है; केवल मिट्टी और जल से शुद्ध होने वाला शुद्ध नहीं है। इसका आशय यह है कि अनैतिक आर्थिक व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए। “किसी के धन का लोभ मत करो” इस उपनिषद् के वाक्य को सदा मन में रखकर अपने कौशल और विद्या से धन कमाना चाहिए। |
| २. औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसारं व्ययः करणीयः। येन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः, विद्यार्जनम्, आत्मसुरक्षा वा भवेत्, सः व्ययः अवश्यं करणीयः। आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः अथवा विलासव्यसनाय व्ययः अपव्ययः भवति। अपव्ययः वर्जनीयः, अतः प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः। अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम्। | २. उचित व्यय — आवश्यकता के अनुसार खर्च करना चाहिए। जिस खर्च से स्वास्थ्य लाभ, विद्यार्जन या आत्मसुरक्षा हो, वह खर्च अवश्य करना चाहिए। दिखावे से भरा आडम्बरपूर्ण खर्च या भोग-विलास और व्यसन के लिए किया गया खर्च अपव्यय (फिजूलखर्ची) होता है। अपव्यय से बचना चाहिए, इसलिए प्रत्येक खर्च का लेखा-जोखा (हिसाब) रखना चाहिए और अन्त में उसका निरीक्षण करना चाहिए। |
| ३. भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः — उपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति। स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते। संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते। | ३. भविष्य की दृष्टि से संचय (बचत) — कमाए हुए धन का कुछ भाग भविष्य की सुरक्षा के लिए बचाकर रखना चाहिए। बचत के अभ्यास से व्यक्ति स्वावलम्बी (आत्मनिर्भर) बनता है। स्वावलम्बन स्वाभिमान का मूल है। संकट के समय में भी स्वाभिमानी व्यक्ति किसी दूसरे की आर्थिक सहायता की अपेक्षा नहीं करता। |
| छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता (छात्र जीवन में वित्तीय साक्षरता) | |
| अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं, तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनकारिपरिधानं, विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति। एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते। स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययो वर्धते। | अनेक बार छात्र माता-पिता द्वारा कष्ट से कमाए गए धन का तुच्छ कारणों से अपव्यय करते हैं। जीभ के स्वाद के लिए फास्ट फूड (त्वरिताहार), शीतल पेय, डिब्बाबन्द भोजन, उसी प्रकार नशीले पदार्थों का सेवन, दिखावटी वेशभूषा और विलासितापूर्ण आचरण आदि में बहुत अधिक अपव्यय होता है। इनसे न केवल धन की हानि होती है, बल्कि स्वास्थ्य की हानि भी होती है। स्वास्थ्य हानि के कारण फिर से धन का खर्च बढ़ जाता है। |
| अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः | |
| चाणक्यनीतौ उक्तम् — जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते। यदि छात्राः प्रतिदिनम् अल्पधनस्यापि सञ्चयं कुर्वन्ति, तस्य उचितनिवेशं च कुर्वन्ति तर्हि तेषां भविष्यं सुरक्षितं भवेत्। भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधाः मार्गाः सन्ति। तेषु प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रं, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रं, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः प्रमुखाः सन्ति। एतासां सर्वकारीययोजनानां विषये सूचनाः लब्धुं लाभमवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः पत्रालयाः वा गन्तव्याः, तत्सम्बद्धाः अधिकारिणः च प्रष्टव्याः। एतासु योजनासु न केवलं कष्टार्जितधनस्य सुरक्षा भवति अपि तु चक्रवृद्ध्यंशेन सह तद्धनं सततं वर्धमानं भवति। |
चाणक्यनीति में कहा गया है — पानी की बूँद-बूँद गिरने से धीरे-धीरे घड़ा भर जाता है। यही क्रम सभी विद्याओं, धर्म और धन के संचय का है। छोटी-छोटी बचत भी समय बीतने पर बड़ी सम्पत्ति के रूप में बढ़ जाती है। यदि छात्र प्रतिदिन थोड़े धन का भी संचय और उसका उचित निवेश करें, तो उनका भविष्य सुरक्षित हो सकता है। भारत में धन-संचय और सुरक्षित निवेश के लिए अनेक मार्ग हैं। उनमें प्रधानमंत्री जनधन योजना, सुकन्या समृद्धि योजना, सार्वजनिक भविष्य निधि (PPF), वरिष्ठ नागरिक संचय योजना (SCSS), किसान विकास पत्र (KVP), राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र (NSC), राष्ट्रीय पेंशन योजना (NPS), नियत निक्षेप (FD) और आवृत्ति निक्षेप (RD) प्रमुख हैं। इन सरकारी योजनाओं की जानकारी और लाभ पाने के लिए पास के बैंक या डाकघर जाकर सम्बन्धित अधिकारियों से पूछना चाहिए। इन योजनाओं में न केवल मेहनत से कमाए धन की सुरक्षा होती है, बल्कि चक्रवृद्धि ब्याज के साथ वह धन लगातार बढ़ता भी है। |
| भौतिकतावादियुगस्य आकर्षणेन यूनामपव्ययः अधिको भवति येन कारणेन अस्माकम् आर्थिकस्थितिः विपन्ना भवति। किन्तु अर्थविषयकसचेतनता अस्मान् अभावात् उद्धृत्य आर्थिकसम्पन्नतां प्रति नयति। अतः बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च। यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति। यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकोऽस्ति, सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिको भवति। धर्मः, अर्थः, सुखम् चेत्येतेषां सन्तोलनम् एव यथार्थजीवनस्य लक्षणम्। अत एवोक्तम् — क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥ |
भौतिकतावादी युग के आकर्षण से युवाओं में फिजूलखर्ची अधिक होती है, जिससे हमारी आर्थिक स्थिति संकटग्रस्त हो जाती है। किन्तु धन के प्रति जागरूकता हमें अभाव से ऊपर उठाकर आर्थिक सम्पन्नता की ओर ले जाती है। अतः बुद्धिमान छात्रों का लक्ष्य होना चाहिए — धन का उचित उपार्जन, खर्च की मर्यादा, आपातकालीन निधि का संचय और दीर्घकालीन निवेश। जो इनका अनुशासन से पालन करता है, वही वास्तव में धन और धर्म का सन्तुलन स्थापित कर सकता है। जो विद्यार्थी आज अर्थ के विषय में जागरूक है, वह भविष्य में उत्तरदायी नागरिक बनता है। धर्म, अर्थ और सुख का सन्तुलन ही वास्तविक जीवन का लक्षण है। इसलिए कहा गया है — क्षण-क्षण से विद्या और कण-कण से धन का संचय करना चाहिए; क्षण नष्ट होने पर विद्या कहाँ और कण नष्ट होने पर धन कहाँ? |
२. सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-सारणी)
| शब्दः | हिन्दी-अर्थः | English |
|---|---|---|
| अपव्ययः (पुं.प्र.ए.व.) | अनुचित व्यय | Unnecessary expense |
| अवाप्तुम् (अव+आप्+तुमुन्) | प्राप्त करने के लिए | To get |
| अविच्छिन्नः (नञ् तत्पु.) | अटूट | Inseparable |
| अर्जितस्य (अर्ज्+क्त) | कमाए हुए का | Of earned |
| अर्थोपार्जनम् (ष.तत्पु.) | धन कमाना | Earning |
| आजीविका (स्त्री.प्र.ए.व.) | व्यवसाय | Livelihood |
| आडम्बरपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | दिखावे से भरा | Ostentatious |
| आर्थिकव्यवहारः | आर्थिक लेन-देन | Financial behavior |
| आर्थिकसाक्षरता (कर्म.) | वित्तीय साक्षरता | Financial literacy |
| आवृत्तिनिक्षेपः (पुं.प्र.ए.व.) | आवर्ती जमा | Recurring Deposit (RD) |
| उचितनिवेशम् (पुं.द्वि.ए.व.) | योग्य निवेश | Proper investment |
| उद्धृत्य (उद्+धृ+ल्यप्) | ऊपर उठाकर | By lifting up |
| औचित्यपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | उपयुक्त | Justified |
| कष्टार्जितधनस्य (कर्म.) | कष्ट से कमाए हुए धन का | Of wealth earned with difficulty |
| कालान्तरेण (नपुं.तृ.ए.व.) | समय बीतने पर | By the course of time |
| किसान-विकास-पत्रम् | किसान विकास पत्र | Kisan Vikas Patra (KVP) |
| चक्रवृद्ध्यंशेन (तृ.तत्पु.) | चक्रवृद्धि ब्याज से | By Compound Interest |
| तुच्छकारणैः (कर्म.) | निरर्थक कारणों से | For trivial reasons |
| त्वरिताहारः (कर्म.) | शीघ्र आहार | Fast Food |
| नियतनिक्षेपः (कर्म.) | निश्चित अवधि के लिए जमा | Fixed Deposit (FD) |
| न्यायपूर्णम् (तृ.तत्पु.) | न्यायसङ्गत | Justified |
| पुटीकृतभोजनम् (कर्म.) | डिब्बाबन्द खाना | Packaged food |
| पूर्तये (स्त्री.च.ए.व.) | उपलब्ध कराने के लिए | To fulfill |
| प्रदर्शनकारिपरिधानम् | प्रदर्शनकारी वेशभूषा | Fashionable attire |
| प्रभूतः (पुं.प्र.ए.व.) | पर्याप्त | Abundant |
| बाधितानि (नपुं.प्र.ब.व.) | बाधित होते हैं | Interrupted |
| मा गृधः | लालच न करो | Don't covet |
| मूलभूतानाम् (नपुं.ष.ब.व.) | मौलिक | Basic |
| यथार्थतत्त्वम् (नपुं.प्र.ए.व.) | वास्तविक तत्त्व | True essence |
| राष्ट्रिय-पेंशन-योजना | राष्ट्रीय पेंशन योजना | National Pension System (NPS) |
| राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् | राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र | National Savings Certificate (NSC) |
| वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना | वरिष्ठ नागरिक बचत योजना | Senior Citizens' Savings Scheme (SCSS) |
| विलासव्यसनाय (नपुं.च.ए.व.) | सुख भोग के लिए | For luxury and enjoyment |
| विपन्ना (स्त्री.प्र.ए.व.) | संकटग्रस्त | Destitute |
| शीतपेयम् (कर्म.) | ठण्डा पेय | Cold drink |
| शुचिः (पुं.प्र.ए.व.) | शुद्ध | Clean / Pure |
| सचेतनता (स्त्री.प्र.ए.व.) | जागरूकता / विवेक | Consciousness |
| सञ्चयः (पुं.प्र.ए.व.) | संचय / बचत | Accumulation |
| सन्तोलनम् (नपुं.प्र.ए.व.) | सन्तुलित करना | Balance |
| सुकन्या-समृद्धि-योजना | सुकन्या समृद्धि योजना | Sukanya Samriddhi Yojana (SSY) |
| सूत्ररूपम् (नपुं.प्र.ए.व.) | संक्षिप्त रूप | Aphoristic form |
| स्वावलम्बी (पुं.प्र.ए.व.) | स्वावलम्बी | Self-reliant |
३. अत्र इदम् अवधेयम् (चक्रवृद्ध्यंशः / Compound Interest)
चक्रवृद्ध्यंशः — चक्रवृद्ध्यंशः तादृशः वृद्ध्यंशः वर्तते यस्मिन् मूलधनेन सह वृद्ध्यंशस्य उपरि अपि वृद्ध्यंशः अर्ज्यते। येन कालान्तरेण धनस्य वृद्धिः अतिशीघ्रं भवति।
यथा — यदि भवान् ₹1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति तर्हि प्रथमवर्षस्य अन्ते भवान् आहत्य ₹1100 धनं प्राप्स्यति। द्वितीयवर्षे ₹1000 इत्यस्य स्थाने ₹1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति। अनेन द्वितीयवर्षस्य अन्ते भवतः राशिः आहत्य ₹1210 यावत् वर्धते।
यथा — यदि भवान् ₹1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति तर्हि प्रथमवर्षस्य अन्ते भवान् आहत्य ₹1100 धनं प्राप्स्यति। द्वितीयवर्षे ₹1000 इत्यस्य स्थाने ₹1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति। अनेन द्वितीयवर्षस्य अन्ते भवतः राशिः आहत्य ₹1210 यावत् वर्धते।
| वर्षाणि | आरम्भिकधनम् (₹) | वार्षिकः वृद्ध्यंशः (10%) | चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम् (₹) | साधारणवृद्ध्यंशेन सह (₹) |
|---|---|---|---|---|
| 1. | 1,000.00 | 100.00 | 1,100.00 | 1,100 |
| 2. | 1,100.00 | 110.00 | 1,210.00 | 1,200 |
| 3. | 1,210.00 | 121.00 | 1,331.00 | 1,300 |
| 4. | 1,331.00 | 133.10 | 1,464.10 | 1,400 |
| 5. | 1,464.10 | 146.41 | 1,610.51 | 1,500 |
| 6. | 1,610.51 | 161.05 | 1,771.56 | 1,600 |
| 7. | 1,771.56 | 177.16 | 1,948.72 | 1,700 |
| 8. | 1,948.72 | 194.87 | 2,143.59 | 1,800 |
| 9. | 2,143.59 | 214.36 | 2,357.95 | 1,900 |
| 10. | 2,357.95 | 235.80 | 2,593.74 | 2,000 |
सारः — निवेशितं मूलधनम्: ₹1,000 | वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः: 10% | दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम्: ₹2,593.74
निगमनम् — अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति। दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सुशक्तं साधनमस्ति।
गणनाकार्यम् (उत्तरम्) — ₹1,000 मूलधनस्य 10% वार्षिक-चक्रवृद्ध्या:
• पञ्चदशवर्षेषु (15 वर्ष बाद) सकलधनराशिः = ₹4,177.25
• विंशतिवर्षेषु (20 वर्ष बाद) सकलधनराशिः = ₹6,727.50
निगमनम् — अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति। दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सुशक्तं साधनमस्ति।
गणनाकार्यम् (उत्तरम्) — ₹1,000 मूलधनस्य 10% वार्षिक-चक्रवृद्ध्या:
• पञ्चदशवर्षेषु (15 वर्ष बाद) सकलधनराशिः = ₹4,177.25
• विंशतिवर्षेषु (20 वर्ष बाद) सकलधनराशिः = ₹6,727.50
४. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
| १. एकपदेन उत्तरं लिखत — | |
|---|---|
| (क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः ? | धर्मः |
| (ख) कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति ? | पर्याप्तधनस्य |
| (ग) स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ? | त्रिविधः |
| (घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ? | अनैतिकः |
| (ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ? | स्वाभिमानस्य |
| (च) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ? | घटः |
| २. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — |
|---|
| (क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ? ➔ “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते। |
| (ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ? ➔ सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्। |
| (ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ? ➔ ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मार्थयोः (धर्मस्य अर्थस्य च) चिन्तनम् आवश्यकम्। |
| (घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति ? ➔ जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति। |
| (ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते ? ➔ लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते। |
| ३. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत (सही मिलान करें) — | |
|---|---|
| (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। ➔ | ४. चाणक्यनीतिः |
| (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। ➔ | १. गरुडपुराणम् |
| (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। ➔ | २. मनुस्मृतिः |
| (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः। ➔ | ३. अर्थशास्त्रम् |
५. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-६)
| ४. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — | |
|---|---|
| (क) सुखस्य मूलं धर्मः। ➔ | सुखस्य मूलं कः ? |
| (ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्। ➔ | दिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ? |
| (ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्। ➔ | केन एव धनार्जनं करणीयम् ? |
| (घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः। ➔ | कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ? |
| (ङ) संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते। ➔ | संकटकाले स्वाभिमानिजनः कस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ? |
| ५. उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (आत्मनेपद लट्-लकारः) — | |||
|---|---|---|---|
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| विद् | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
| लभ् | लभते | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष् | अपेक्षते | अपेक्षेते | अपेक्षन्ते |
| वर्ध् | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| सेव् | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मोद् | मोदते | मोदेते | मोदन्ते |
| ६. अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत (MCQs) — | |
|---|---|
| (क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति ? | (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः। |
| (ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ? | (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। |
| (ग) “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम् ? | (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः। |
| (घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः ? | (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। |
| (ङ) “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत् ? | (२) चाणक्यः |
६. स्वाध्यायान्मा प्रमदः एवं परियोजनाकार्यम्
स्वाध्यायान्मा प्रमदः —
छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS), नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः। एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः।
छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS), नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः। एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्) —
१. अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
२. भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत।
३. स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
४. जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च।
५. विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।
१. अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
२. भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत।
३. स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
४. जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च।
५. विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।

