अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
षष्ठः पाठः (पाठ ६) — दीपकम (कक्षा ६)
१. मम दिनचर्या (My Daily Routine)
सन्दीपः: नमो नमः। मम नाम सन्दीपः। अहं मम दिनचर्यां वदामि। | खुशी: नमो नमः। मम नाम खुशी। अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि।
| प्रातःकालस्य दिनचर्या (संस्कृत) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|
| प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि। | सबसे पहले भूमि की वन्दना करता हूँ, और माता-पिता को प्रणाम करता हूँ। |
| ततः उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि। | उसके बाद उषापान करता हूँ, गुनगुना पानी पीता हूँ। |
| अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५:००) उत्तिष्ठामि। | मैं प्रतिदिन सुबह पाँच बजे उठता हूँ। |
| अहं सपाद-पञ्चवादने (५:१५) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि। | मैं सवा पाँच बजे शौच करता हूँ, उसके बाद मुँह धोता हूँ और दाँत साफ़ करता हूँ। |
| अहं सार्ध-पञ्चवादने (५:३०) सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमि। | मैं साढ़े पाँच बजे सूर्य नमस्कार और योगासन करता हूँ। |
| अहं षड्वादने (६:००) स्वाध्यायं करोमि। | मैं छह बजे स्वाध्याय (पढ़ाई) करता हूँ। |
| ततः पादोन-सप्तवादने (६:४५) स्नानं करोमि। तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि। | पौने सात बजे स्नान करता हूँ। तत्पश्चात माता-पिता के चरण स्पर्श करता हूँ। |
| अहं सप्तवादने (७:००) प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि। | मैं सात बजे प्रार्थना करता हूँ, और गीता पाठ करता हूँ। |
| अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं करोमि। | मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता हूँ। |
| तत्पश्चात् अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि। | उसके बाद आठ बजे विद्यालय (स्कूल) जाता हूँ। |
२. इदानीं कः समयः? (समय-सारणी)
| पूर्ण समयः (O'clock) | सपाद (सवा / 15 Min) | सार्ध (साढ़े / 30 Min) | पादोन (पौने / 45 Min) |
|---|---|---|---|
| पञ्च-वादनम् (5:00) | सपाद-पञ्चवादनम् (5:15) | सार्ध-पञ्चवादनम् (5:30) | पादोन-षड्वादनम् (5:45) |
| षड्-वादनम् (6:00) | सपाद-षड्वादनम् (6:15) | सार्ध-षड्वादनम् (6:30) | पादोन-सप्तवादनम् (6:45) |
| सप्त-वादनम् (7:00) | सपाद-सप्तवादनम् (7:15) | सार्ध-सप्तवादनम् (7:30) | पादोन-अष्टवादनम् (7:45) |
| अष्ट-वादनम् (8:00) | सपाद-अष्टवादनम् (8:15) | सार्ध-अष्टवादनम् (8:30) | पादोन-नववादनम् (8:45) |
३. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| दिनचर्याम् | दिनचर्या | Daily Routine |
| वदामि | बोल रहा हूँ | I speak |
| प्रतिदिनम् | हर दिन / रोज़ाना | Daily |
| उत्तिष्ठामि | जागता हूँ | I wake up |
| भूमेः | भूमि का | Of the earth |
| वन्दनम् | प्रणाम | Salutation |
| मुखप्रक्षालनम् | मुँह धोना | Face wash |
| तदनन्तरम् | उसके पश्चात् | After that |
| दन्तधावनम् | दाँतों का मञ्जन | Brushing teeth |
| योगासनम् | योगासन | Yogasana |
| स्वाध्यायम् | स्वयं पढ़ाई | Self-study |
| स्नानम् | स्नान | Bath |
| श्लोकान् | श्लोकों को | Metred verses |
| प्रातराशम् | नाश्ता | Breakfast |
| विद्यालयम् | विद्यालय को | To the school |
| गच्छामि | जाता हूँ | I go |
| इदानीम् | अभी | Now |
| उषःपानम् | सुबह गुनगुना जल | Warm water |
४. अभ्यासः - प्रश्नोत्तराणि (१-६)
| १. पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु: | |
|---|---|
| विकल्पाः | कलहः, गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, अहङ्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, परस्परद्वेषः, बन्धुषु प्रीतिः, असूया, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, हिंसा, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः |
| शिष्टाचारपदानि (उत्तर) | गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, बन्धुषु प्रीतिः, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः। |
| २. समयं सङ्ख्याभिः लिखन्तु: | उत्तरम् (संख्या) |
|---|---|
| सार्ध-दशवादनम् | १०:३० |
| दशवादनम् | १०:०० |
| सपाद-षड्वादनम् | ६:१५ |
| सार्ध-चतुर्वादनम् | ४:३० |
| पादोन-एकादशवादनम् | १०:४५ |
| ३. समयम् अक्षरैः लिखन्तु: | उत्तरम् (अक्षरैः) |
|---|---|
| ०५:३० | सार्ध-पञ्चवादनम् |
| ०६:४५ | पादोन-सप्तवादनम् |
| ०९:४५ | पादोन-दशवादनम् |
| १२:०० | द्वादशवादनम् |
| ११:३० | सार्ध-एकादशवादनम् |
| ४. प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु: (वाक्यम्) | प्रश्ननिर्माणम् |
|---|---|
| (क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति। | सा कदा विद्यालयं गच्छति? |
| (ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति। | सतीशः कदा भोजनं करोति? |
| (ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति। | यानं कदा आगच्छति? |
| (घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति। | गोपालः कदा गोदोहनं करोति? |
| (ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति। | माता कदा कार्यालयं गच्छति? |
| ५. स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु: |
|---|
| १. अहं सपाद-षड्वादने (६:१५) दन्तधावनं करोमि। २. अहं सार्ध-षड्वादने (६:३0) स्नानं करोमि। ३. अहं सप्तवादने (७:००) पूजां करोमि। ४. अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं (नाश्ता) करोमि। ५. अहं अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि। ६. अहं द्विवादने (२:००) गृहम् आगच्छामि। |
| ६. वाक्येषु शिष्टाचारपदं संयोजयन्तु (नियमपालनं, सेवां, मैत्रीभावः, साहाय्यं, सत्कारं, दयाभावः) | |
|---|---|
| (क) सा दुर्बलानां .................. करोति। | साहाय्यं |
| (ख) सर्वेषु प्राणिषु .................. भवतु। | दयाभावः |
| (ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः .................. कुर्वन्तु। | नियमपालनं |
| (घ) वयं सर्वे अतिथीनां .................. कुर्मः। | सत्कारं |
| (ङ) परस्परं छात्रेषु .................. भवतु। | मैत्रीभावः |
५. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
| भारतीयज्ञान-परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च |
|---|
| प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति स्म। तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः। १. सूर्यमन्दिरम् – कोणार्कः (ओडिशा) २. घटिकायन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, जयपुरम् ३. मिश्रयन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, देहली |
| प्रातः स्मरणम् (भूमिवन्दना) | |
|---|---|
| समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले। विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥ |
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती। करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्॥ |
