अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
✦ २. इदानीं कः समयः? (Time Reading) (सपाद, सार्ध, पादोन का ज्ञान)
✦ ३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १ तः ३ - शिष्टाचार एवं समय लेखन)
✦ ५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४ तः ६ - प्रश्ननिर्माण एवं दिनचर्या)
✦ ६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम् (समयज्ञान एवं घटीयन्त्राणि)
१. मम दिनचर्या (My Daily Routine)
खुशी: नमो नमः। मम नाम खुशी। अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि।
✦ प्रातःकालस्य दिनचर्या (Morning Routine)
• प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि।
(सबसे पहले भूमि की वन्दना करता हूँ, और माता-पिता को प्रणाम करता हूँ।)
• ततः उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि।
(उसके बाद उषापान (सुबह का पानी) करता हूँ, गुनगुना पानी पीता हूँ।)
• अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५:००) उत्तिष्ठामि।
(मैं प्रतिदिन सुबह पाँच बजे उठता हूँ।)
• अहं सपाद-पञ्चवादने (५:१५) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि।
(मैं सवा पाँच बजे शौच करता हूँ, उसके बाद मुँह धोता हूँ और दाँत साफ़ करता हूँ।)
• अहं सार्ध-पञ्चवादने (५:३०) सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमि।
(मैं साढ़े पाँच बजे सूर्य नमस्कार और योगासन करता हूँ।)
• अहं षड्वादने (६:००) स्वाध्यायं करोमि।
(मैं छह बजे स्वाध्याय (पढ़ाई) करता हूँ।)
• ततः पादोन-सप्तवादने (६:४५) स्नानं करोमि। तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि।
(उसके बाद पौने सात बजे स्नान करता हूँ। तत्पश्चात माता-पिता के चरण स्पर्श करता हूँ।)
• अहं सप्तवादने (७:००) प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि।
(मैं सात बजे प्रार्थना करता हूँ, और गीता पाठ करता हूँ।)
• अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं करोमि।
(मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता हूँ।)
• तत्पश्चात् अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि।
(उसके बाद आठ बजे विद्यालय (स्कूल) जाता हूँ।)
२. इदानीं कः समयः? (Time Reading)
✦ समय-सारणी (Clock Times)
| पूर्ण समयः (O'clock) | सपाद (सवा / 15 Min) | सार्ध (साढ़े / 30 Min) | पादोन (पौने / 45 Min) |
|---|---|---|---|
| पञ्च-वादनम् (5:00) | सपाद-पञ्चवादनम् (5:15) | सार्ध-पञ्चवादनम् (5:30) | पादोन-षड्वादनम् (5:45) |
| षड्-वादनम् (6:00) | सपाद-षड्वादनम् (6:15) | सार्ध-षड्वादनम् (6:30) | पादोन-सप्तवादनम् (6:45) |
| सप्त-वादनम् (7:00) | सपाद-सप्तवादनम् (7:15) | सार्ध-सप्तवादनम् (7:30) | पादोन-अष्टवादनम् (7:45) |
| अष्ट-वादनम् (8:00) | सपाद-अष्टवादनम् (8:15) | सार्ध-अष्टवादनम् (8:30) | पादोन-नववादनम् (8:45) |
३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत-पर्यायः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| दिनचर्याम् | दैनन्दिन-कार्यसरणीम् | दैनिक कार्य / दिनचर्या | Daily Routine |
| वदामि | कथयामि | बोल रहा/रही हूँ | I speak |
| प्रतिदिनम् | नित्यम् | हर दिन / रोज़ाना | Daily |
| उत्तिष्ठामि | जागर्मि | जागता/जागती हूँ | I wake up/get up |
| भूमेः | पृथिव्याः | भूमि का | Of the earth |
| वन्दनम् | नमनम् | अभिवादन / प्रणाम | Salutation |
| मुखप्रक्षालनम् | मुखधावनम् | मुँह धोना | Face wash |
| तदनन्तरम् | ततः परम् | उसके पश्चात् | After that |
| दन्तधावनम् | दन्तशोधनम् | दाँतों का मञ्जन | Brushing teeth |
| योगासनम् | योगासनक्रिया | योगासन | Yogasana |
| स्वाध्यायम् | स्व-अध्ययनम् | स्वयं अध्ययन (पढ़ाई) | Self-study |
| स्नानम् | शरीरशुद्धिः | नहाना / स्नान | Bath |
| श्लोकान् | छन्दोबद्धानि पद्यानि | श्लोकों को | Metred verses |
| प्रातराशम् | कल्याहारम् | अल्पाहार / नाश्ता | Breakfast |
| विद्यालयम् | पाठशालाम् | विद्यालय को | To the school |
| गच्छामि | यामि | जाता/जाती हूँ | I go |
| इदानीम् | सम्प्रति | अभी | Now |
| उषःपानम् | प्रातः कवोष्ण-जलस्य पानम् | सुबह गुनगुना जल पीना | Drinking warm water in morning |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
१. पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु:
(पट्टिका: कलहः, गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, अहङ्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, परस्परद्वेषः, बन्धुषु प्रीतिः, असूया, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, हिंसा, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः)
शिष्टाचारपदानि (Good Habits):
गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, बन्धुषु प्रीतिः, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः।
२. उदाहरणानुगुणं समयं सङ्ख्याभिः लिखन्तु:
यथा – पादोन-सप्तवादनम् – ६:४५
• सार्ध-दशवादनम् – १०:३०
• दशवादनम् – १०:००
• सपाद-षड्वादनम् – ६:१५
• सार्ध-चतुर्वादनम् – ४:३०
• पादोन-एकादशवादनम् – १०:४५
३. उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु:
यथा – ०६:०० – षड्वादनम्
• ०५:३० – सार्ध-पञ्चवादनम्
• ०६:४५ – पादोन-सप्तवादनम्
• ०९:४५ – पादोन-दशवादनम्
• १२:०० – द्वादशवादनम्
• ११:३० – सार्ध-एकादशवादनम्
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-६)
४. उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु:
यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति। – सः कदा अध्ययनं करोति?
• (क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति। – सा कदा विद्यालयं गच्छति?
• (ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति। – सतीशः कदा भोजनं करोति?
• (ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति। – यानं कदा आगच्छति?
• (घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति। – गोपालः कदा गोदोहनं करोति?
• (ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति। – माता कदा कार्यालयं गच्छति?
५. स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु:
यथा – अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।
अहं सपाद-षड्वादने (६:१५) दन्तधावनं करोमि।
अहं सार्ध-षड्वादने (६:३0) स्नानं करोमि।
अहं सप्तवादने (७:००) पूजां करोमि।
अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं (नाश्ता) करोमि।
अहं अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि।
अहं द्विवादने (२:००) गृहम् आगच्छामि।
६. वाक्येषु शिष्टाचारपदं संयोजयन्तु:
(पट्टिका: नियमपालनं, सेवां, मैत्रीभावः, साहाय्यं, सत्कारं, दयाभावः)
यथा – युवकः मातापित्रोः सेवां करोति।
• (क) सा दुर्बलानां साहाय्यं करोति।
• (ख) सर्वेषु प्राणिषु दयाभावः भवतु।
• (ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः नियमपालनं कुर्वन्तु।
• (घ) वयं सर्वे अतिथीनां सत्कारं कुर्मः।
• (ङ) परस्परं छात्रेषु मैत्रीभावः भवतु।
६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
✦ भारतीयज्ञान-परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च
प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति स्म। तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः। तादृशानि विज्ञानयन्त्राणि सामान्यतः वयं प्रसिद्धेषु देवालयेषु पश्यामः। यथा ओडिशाराज्ये कोणार्कक्षेत्रे विद्यमाने सूर्यमन्दिरे चक्राणि सन्ति।
• सूर्यमन्दिरम् – कोणार्कः (ओडिशा)
• घटिकायन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, जयपुरम्
• मिश्रयन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, देहली
✦ प्रातः स्मरणम् (भूमिवन्दना)
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्॥
✦ परियोजनाकार्यम्
१. स्फोरकपत्रे घटीनां चित्राणि रचयन्तु, तेषु विविधान् रङ्गान् पूरयन्तु, संस्कृतेन समयं च लिखन्तु।
२. मात्रा/पित्रा सह चर्चां कृत्वा स्वस्याः/स्वस्य दिनचर्यां संस्कृतेन लिखन्तु।
३. शिष्टाचारस्य विषये पञ्चानां श्लोकानां सङ्ग्रहणं कुर्वन्तु स्मरन्तु च।
