Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 1 Solutions: वयं वर्णमालां पठामः (Complete Exercise)

Sooraj Krishna Shastri
By -
0
वयं वर्णमालां पठामः
प्रथमः पाठः (पाठ १) — दीपकम (कक्षा ६)
१. वर्णमाला परिचयः (स्वराः व्यञ्जनानि च)
वर्णमाला नियमः: वर्णाः द्विविधाः भवन्ति — स्वराः व्यञ्जनानि च। (वर्ण दो प्रकार के होते हैं — स्वर और व्यंजन।)
(१) स्वराः (Vowels)
स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति। स्वराः द्विविधाः सन्ति — समानाक्षराणि सन्ध्यक्षराणि च।
समानाक्षराणि
(ह्रस्व एवं दीर्घ स्वर)
- ह्रस्वः: अ, इ, उ, ऋ, ॡ (1 मात्रिक)
- दीर्घः: आ, ई, ऊ, ॠ (2 मात्रिक)
* विशेषः: 'लृ' वर्ण का दीर्घ रूप नहीं होता है।
सन्ध्यक्षराणि
(संयुक्त स्वर)
- वर्ण: ए, ऐ, ओ, औ
- संधि सूत्र: अ+इ=ए | अ+ए=ऐ | अ+उ=ओ | अ+ओ=औ
* विशेषः: सन्ध्यक्षर स्वरों का ह्रस्व रूप नहीं होता है।
अनुनासिक-स्वराःमुख के साथ नासिका से उच्चारित होने वाले स्वर — अँ, आँ, इँ, ईँ, उँ, ऊँ, ऋँ, एँ, ऐँ, ओं, औँ।
(२) व्यञ्जनानि (Consonants)
व्यंजनों के उच्चारण में किसी स्वर की सहायता आवश्यक होती है। अतः वर्णमाला में उच्चारण हेतु 'अ' स्वर जोड़ा जाता है (उदा. क् + अ = क)।
१. स्पर्शाः
(वर्ग्याः व्यञ्जनानि - २५)
- क-वर्गः: क, ख, ग, घ, ङ
- च-वर्गः: च, छ, ज, झ, ञ
- ट-वर्गः: ट, ठ, ड, ढ, ण
- त-वर्गः: त, थ, द, ध, न
- प-वर्गः: प, फ, ब, भ, म
२. अन्तःस्थाः (४)य, र, ल, व (अर्धस्वराः)
३. ऊष्म-वर्णाः (४)श, ष, स, ह
४. अयोगवाहौ वर्णौ (२)अनुस्वारः (अं) एवं विसर्गः (अः)
२. गुणिताक्षराणि (मात्रा-संयोजन तालिका)
व्यंजनों के साथ सभी स्वरों के संयोजन से 'गुणिताक्षराणि' (बारहखड़ी) का निर्माण होता है:
मूल+अ+आ(ा)+इ(ि)+ई(ी)+उ(ु)+ऊ(ू)+ऋ(ृ)+ए(े)+ऐ(ै)+ओ(ो)+औ(ौ)
क्ककाकिकीकुकूकृकेकैकोकौ
ख्खखाखिखीखुखूखृखेखैखोखौ
ग्गगागिगीगुगूगृगेगैगोगौ
च्चचाचिचीचुचूचृचेचैचोचौ
ट्टटाटिटीटुटूटृटेटैटोटौ
त्ततातितीतुतूतृतेतैतोतौ
प्पपापिपीपुपूपृपेपैपोपौ
य्ययायियीयुयूयृयेयैयोयौ
श्शशाशिशीशुशूशृशेशैशोशौ
३. शब्दार्थ-सारणी
संस्कृत शब्दःसंस्कृत-पर्यायःहिन्दी अर्थःEnglish
पित्राज्ञापितुः आदेशःपिता का आदेशFather's order
लाकृतिः'ल'-वर्णस्य आकृतिः'ल' वर्ण का रूपShape of letter 'ल'
एकैकःप्रत्येकम्हर एकEach one
अजःछागःबकराGoat
वधूःपरिणीताविवाहिता नारीMarried woman
मातृणम्मातुः ऋणम्माता का ऋणIndebtedness
क्लृप्तम्कल्पितम्माना हुआ / निर्मितSupposed
भेषजम् / औषधम्भेषजम्दवा / औषधिMedicine
जिह्वारसनाजीभTongue
भगिनीस्वसाबहनSister
पितामहः / पितामहीपितुः पिता/मातादादा / दादीGrandparents
मातामहः / मातामहीमातुः पिता/मातानाना / नानीMaternal GP
सुश्रीः / श्रीःकुमारी / लक्ष्मीःकुमारी / श्रीमान्Miss / Mr.
कुल-नामगोत्रनामसरनेम / उपनामFamily Name
४. सम्पूर्ण अभ्यास-कार्यम् (प्रश्नोत्तराणि)
१. कस्य चित्रम् ? वदन्तु लिखन्तु च (चित्र-पहचान एवं शब्द-सूची)
गणेशःनासिका
कपोतःभारतम्
श्रीरामःढक्का
हरिणःचमसः
अग्निःपादम्
२. पट्टिकातः समुचितान् वर्णसमूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
पङ्कजम् (कमल) | च................ (चंद्रमा)उत्तरः चन्द्रः
शु................ (हाथी) | वृ................ (वृक्ष)उत्तरः शुण्डः / वृक्षः
द................ (दाँत) | च................ (चोंच)उत्तरः दन्ताः / चञ्चुः
त्रिशूलम् / अ................ (अँगूठा)उत्तरः त्रिशूलम् / अङ्गुष्ठः
ढ................ (डमरू) | श................ (शंख)उत्तरः ढक्का / शङ्खः
३. प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च (प्रथम वर्ण से शब्द निर्माण)
अअग्निःअस्त्रम्
ककमलम्काकः
चचषकःचक्रम्
पपत्रम्पुष्पम्
ननदीनौका
ममयूरःमाता
शशुकःशशकः
५. योग्यताविस्तारः (उच्चारण-स्थानानि मात्रा च)
पक्षी-पशूनां ध्वनयः मात्रा-विभागश्च
• चाषः (नीलकण्ठः):एक-मात्रिक ध्वनि (ह्रस्व स्वर - अ, इ, उ)
• वायसः (काकः):द्वि-मात्रिक ध्वनि (दीर्घ स्वर - आ, ई, ऊ)
• शिखी (मयूरः):त्रि-मात्रिक ध्वनि (प्लुत स्वर - उ३)
• नकुलः (नेवला):अर्ध-मात्रिक ध्वनि (व्यंजन वर्ण - क्, ख्)
उच्चारण-स्थानानां पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि
अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याःकण्ठःअ, आ, क-वर्ग (क-ङ), ह, विसर्ग (ः)
इचुयशास् तालव्याःतालुइ, ई, च-वर्ग (च-ञ), य, श
ऋटुरषा मूर्धन्याःमूर्धाऋ, ॠ, ट-वर्ग (ट-ण), र, ष
लृतुलसा दन्त्याःदन्ताःलृ, त-वर्ग (त-न), ल, स
उपूपध्मानीया ओष्ठ्याःओष्ठौउ, ऊ, प-वर्ग (प-म)
ङञणनमाः नासिक्याःनासिका + स्वस्थानम्ङ, ञ, ण, न, म (पञ्चमाक्षराणि)
ए ऐ कण्ठतालव्यौकण्ठ-तालुए, ऐ
ओ औ कण्ठोष्ठ्यौकण्ठ-ओष्ठम्ओ, औ
वकारो दन्त्योष्ठ्यःदन्त-ओष्ठम्व
अनुस्वारः नासिक्यःनासिकाअनुस्वारः (अं)

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!