वयं वर्णमालां पठामः
प्रथमः पाठः (पाठ १) — दीपकम (कक्षा ६)
१. वर्णमाला परिचयः (स्वराः व्यञ्जनानि च)
वर्णमाला नियमः: वर्णाः द्विविधाः भवन्ति — स्वराः व्यञ्जनानि च। (वर्ण दो प्रकार के होते हैं — स्वर और व्यंजन।)
| (१) स्वराः (Vowels) | |
|---|---|
| स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति। स्वराः द्विविधाः सन्ति — समानाक्षराणि सन्ध्यक्षराणि च। | |
| समानाक्षराणि (ह्रस्व एवं दीर्घ स्वर) | - ह्रस्वः: अ, इ, उ, ऋ, ॡ (1 मात्रिक) - दीर्घः: आ, ई, ऊ, ॠ (2 मात्रिक) * विशेषः: 'लृ' वर्ण का दीर्घ रूप नहीं होता है। |
| सन्ध्यक्षराणि (संयुक्त स्वर) | - वर्ण: ए, ऐ, ओ, औ - संधि सूत्र: अ+इ=ए | अ+ए=ऐ | अ+उ=ओ | अ+ओ=औ * विशेषः: सन्ध्यक्षर स्वरों का ह्रस्व रूप नहीं होता है। |
| अनुनासिक-स्वराः | मुख के साथ नासिका से उच्चारित होने वाले स्वर — अँ, आँ, इँ, ईँ, उँ, ऊँ, ऋँ, एँ, ऐँ, ओं, औँ। |
| (२) व्यञ्जनानि (Consonants) | |
|---|---|
| व्यंजनों के उच्चारण में किसी स्वर की सहायता आवश्यक होती है। अतः वर्णमाला में उच्चारण हेतु 'अ' स्वर जोड़ा जाता है (उदा. क् + अ = क)। | |
| १. स्पर्शाः (वर्ग्याः व्यञ्जनानि - २५) | - क-वर्गः: क, ख, ग, घ, ङ - च-वर्गः: च, छ, ज, झ, ञ - ट-वर्गः: ट, ठ, ड, ढ, ण - त-वर्गः: त, थ, द, ध, न - प-वर्गः: प, फ, ब, भ, म |
| २. अन्तःस्थाः (४) | य, र, ल, व (अर्धस्वराः) |
| ३. ऊष्म-वर्णाः (४) | श, ष, स, ह |
| ४. अयोगवाहौ वर्णौ (२) | अनुस्वारः (अं) एवं विसर्गः (अः) |
२. गुणिताक्षराणि (मात्रा-संयोजन तालिका)
व्यंजनों के साथ सभी स्वरों के संयोजन से 'गुणिताक्षराणि' (बारहखड़ी) का निर्माण होता है:
| मूल | +अ | +आ(ा) | +इ(ि) | +ई(ी) | +उ(ु) | +ऊ(ू) | +ऋ(ृ) | +ए(े) | +ऐ(ै) | +ओ(ो) | +औ(ौ) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| क् | क | का | कि | की | कु | कू | कृ | के | कै | को | कौ |
| ख् | ख | खा | खि | खी | खु | खू | खृ | खे | खै | खो | खौ |
| ग् | ग | गा | गि | गी | गु | गू | गृ | गे | गै | गो | गौ |
| च् | च | चा | चि | ची | चु | चू | चृ | चे | चै | चो | चौ |
| ट् | ट | टा | टि | टी | टु | टू | टृ | टे | टै | टो | टौ |
| त् | त | ता | ति | ती | तु | तू | तृ | ते | तै | तो | तौ |
| प् | प | पा | पि | पी | पु | पू | पृ | पे | पै | पो | पौ |
| य् | य | या | यि | यी | यु | यू | यृ | ये | यै | यो | यौ |
| श् | श | शा | शि | शी | शु | शू | शृ | शे | शै | शो | शौ |
३. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| पित्राज्ञा | पिता का आदेश | Father's order |
| लाकृतिः | 'ल' वर्ण का रूप | Shape of letter 'ल' |
| एकैकः | हर एक | Each one |
| अजः | बकरा | Goat |
| वधूः | विवाहिता नारी | Married woman |
| मातृणम् | माता का ऋण | Indebtedness |
| क्लृप्तम् | माना हुआ / निर्मित | Supposed |
| भेषजम् / औषधम् | दवा / औषधि | Medicine |
| जिह्वा | जीभ | Tongue |
| भगिनी | बहन | Sister |
| पितामहः / पितामही | दादा / दादी | Grandparents |
| मातामहः / मातामही | नाना / नानी | Maternal GP |
| सुश्रीः / श्रीः | कुमारी / श्रीमान् | Miss / Mr. |
| कुल-नाम | सरनेम / उपनाम | Family Name |
४. सम्पूर्ण अभ्यास-कार्यम् (प्रश्नोत्तराणि)
| १. कस्य चित्रम् ? वदन्तु लिखन्तु च (चित्र-पहचान एवं शब्द-सूची) | |
|---|---|
| गणेशः | नासिका |
| कपोतः | भारतम् |
| श्रीरामः | ढक्का |
| हरिणः | चमसः |
| अग्निः | पादम् |
| २. पट्टिकातः समुचितान् वर्णसमूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु | |
|---|---|
| पङ्कजम् (कमल) | च................ (चंद्रमा) | उत्तरः चन्द्रः |
| शु................ (हाथी) | वृ................ (वृक्ष) | उत्तरः शुण्डः / वृक्षः |
| द................ (दाँत) | च................ (चोंच) | उत्तरः दन्ताः / चञ्चुः |
| त्रिशूलम् / अ................ (अँगूठा) | उत्तरः त्रिशूलम् / अङ्गुष्ठः |
| ढ................ (डमरू) | श................ (शंख) | उत्तरः ढक्का / शङ्खः |
| ३. प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च (प्रथम वर्ण से शब्द निर्माण) | ||
|---|---|---|
| अ | अग्निः | अस्त्रम् |
| क | कमलम् | काकः |
| च | चषकः | चक्रम् |
| प | पत्रम् | पुष्पम् |
| न | नदी | नौका |
| म | मयूरः | माता |
| श | शुकः | शशकः |
५. योग्यताविस्तारः (उच्चारण-स्थानानि मात्रा च)
| पक्षी-पशूनां ध्वनयः मात्रा-विभागश्च | |
|---|---|
| • चाषः (नीलकण्ठः): | एक-मात्रिक ध्वनि (ह्रस्व स्वर - अ, इ, उ) |
| • वायसः (काकः): | द्वि-मात्रिक ध्वनि (दीर्घ स्वर - आ, ई, ऊ) |
| • शिखी (मयूरः): | त्रि-मात्रिक ध्वनि (प्लुत स्वर - उ३) |
| • नकुलः (नेवला): | अर्ध-मात्रिक ध्वनि (व्यंजन वर्ण - क्, ख्) |
| उच्चारण-स्थानानां पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि | ||
|---|---|---|
| अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याः | कण्ठः | अ, आ, क-वर्ग (क-ङ), ह, विसर्ग (ः) |
| इचुयशास् तालव्याः | तालु | इ, ई, च-वर्ग (च-ञ), य, श |
| ऋटुरषा मूर्धन्याः | मूर्धा | ऋ, ॠ, ट-वर्ग (ट-ण), र, ष |
| लृतुलसा दन्त्याः | दन्ताः | लृ, त-वर्ग (त-न), ल, स |
| उपूपध्मानीया ओष्ठ्याः | ओष्ठौ | उ, ऊ, प-वर्ग (प-म) |
| ङञणनमाः नासिक्याः | नासिका + स्वस्थानम् | ङ, ञ, ण, न, म (पञ्चमाक्षराणि) |
| ए ऐ कण्ठतालव्यौ | कण्ठ-तालु | ए, ऐ |
| ओ औ कण्ठोष्ठ्यौ | कण्ठ-ओष्ठम् | ओ, औ |
| वकारो दन्त्योष्ठ्यः | दन्त-ओष्ठम् | व |
| अनुस्वारः नासिक्यः | नासिका | अनुस्वारः (अं) |
